उशीनरस्य पञ्च पत्न्यः आसन्, राजर्षिसन्ततयः – भृषा, कृशा, नवा, दर्शा, च दृषद्वती च नाम्ना, या महाप्रतिष्ठिताः स्म। एतेभ्यः पत्निभ्यः उशीनरस्य पुत्राः जाताः, ये स्वकुले विशिष्टाः आसन्; महातपसा ते धर्मात्मानः पूज्याश्च अभवन्। भृषायाः पुत्रः नृगः, नवायाः पुत्रः नवः, कृशायाः कृशः, दर्शायाः सुव्रतः, दृषद्वत्याः पुत्रः शिबिः इति, सः उशीनराणां राजा अभवत्। शेव्याः चत्वारः पुत्राः आसन्, येन लोके प्रसिद्धाः – पृथुदर्भः, सुवीरः, केकयः, भद्रकः च। तेषां राज्येषु केकयाः, भद्रकाः, सौवीराः, पौराः च अभवन्; केकयाः अपि नृगस्य एव वंशजाः स्म। सुव्रतस्य अम्बष्ठाः, कृशस्य नगरस्थाः वृषलाः, नवस्य नवराष्ट्राः अभवन्; इदानीं तितिक्षोः वंशं शृणु। तितिक्षुः पूर्वदिशि प्रख्यातः राजा अभवत्; तस्य पुत्रः बृहद्रथः, तस्यापि पुत्रः सेनः। सेनस्य पुत्रः सुतपाः, सुतपसः पुत्रः बलिः, सः मानवेषु जातः, सन्ततौ क्षीणायां पुत्रकाम्यया। सः महायोगी बन्धने स्थितः अपि आत्मनः एव पञ्च पुत्रान् ससर्ज, सर्वे राजवंशसम्भूताः। तेन अङ्गः, वङ्गः, सुह्मः, पुन्द्रः, कलिङ्गः च उत्पन्नाः; तेषां देशः बलेय इति प्रसिद्धः। बलेयदेशीयब्राह्मणाः अपि तस्यैव वंशजाः स्म, प्रभो। बलये तस्मै प्राज्ञाय ब्रह्मा तुष्टः, योगशक्तेः परमं वरं च कल्पपर्यन्तजीवनं ददौ। सः युद्धे अजय्यत्वं, धर्मे परमबुद्धिं, त्रिकालदर्शनं, प्रजासु च श्रेष्ठतां प्राप्तवान्। युद्धे अप्रतिमविजयं, धर्मार्थदर्शित्वं, चतुर्वर्णव्यवस्थापनाधिकारं च अपि प्राप्नोत्। तेषां पञ्च सन्ततयः – वङ्गाः, अङ्गाः, सुह्माः, पुन्द्राः, कलिङ्गाः च अभवन्; इदानीं अङ्गस्य विशेषतः वृत्तान्तं शृणु। कथं सः महात्मा बलिः पञ्च पुत्रान् उत्पादितवान्? कस्याः पत्न्याः सः? कः मुनिः तेषां जनकः? कथं सः तान् उत्पादयामास? एषां महत्त्वं शक्तिं च सम्यगाख्याहि। कदाचित् उशिजः नाम प्रसिद्धः ऋषिः आसीत्; तस्य धर्मपत्नी ममता नाम्ना, सती स्त्री आसीत्। तस्य अनुजो, भ्रातुः भार्यां कामयमानः, बलवान् बृहस्पतिः ताम् ममतां कामात् उपागच्छत्। ममता शुभवर्णा, तस्मै भ्रातृपतये उवाच – "अहं तव ज्येष्ठेन गर्भिणी; आत्मानं निगृह्यतु।" "मम गर्भे उशिजः पुत्रः, सः वेदं शाखोपनिषद्भिः सह पठति, सः कोपाय संभवति, बृहस्पते।" "त्वं, यस्य बीजं न निष्फलं भवति, माम् न उपगन्तव्यम्। अस्मिन्स्थाने यथोचितं कुरु, प्रभो।" एवं उक्तः बृहस्पतिः तेजस्वी, महात्मा अपि, कामवशात् मनः न निगृह्यत्। तया अनिच्छन्त्या अपि सः धर्मात्मा समागच्छत्; तदा वीर्यस्रवे गर्भस्थः शिशुः वाक्यम् अब्रवीत् – "पितः, वागीश, अत्र द्वयोः स्थानं नास्ति; त्वं यस्य वीर्यं न निष्फलं, अहं च पूर्वजः।" एवं उक्त्वा बृहस्पतिः कोपितः, तं गर्भस्थं भ्रातुः भार्यायाः शिशुम् शशाप – "यतः त्वं गर्भस्थः सन् माम् प्रतियुक्त्वा एवं वदसि, अतः त्वं चिरकालं तमसि पतिष्यसि।" ततः शापात् दीर्घतमाः नाम ऋषिः जातः; तस्मात् बृहद्कीर्तिः अभवत्, यः बृहस्पतेः समशक्तिमान्। सः ब्रह्मचर्यं चरन् भ्रातुः आश्रमे अवतिष्ठत्, तत्र धर्मशिक्षां, सौरभेयविद्यां च वृषभात् अपठत्। तस्य पितृव्यः भ्राता तस्मै तस्मिन् काले भरणं चकार; तत्र वसतः वृषभः कश्चन आगतः। यज्ञार्थं सुरभिसुतः कुशदर्भं संचिन्वन्, दीर्घतमाः तं वृषभं शृङ्गाभ्यां गृहीत्वा चतुर्पदं तस्थापयत्। एवमवबद्धः वृषभः एकमपि पादं न शक्नोत् गन्तुम्; तदा वृषभः तम् अब्रवीत् – "मुक्त्वा मां, बलश्रेष्ठ।" "पितः, अहं तव तुल्यं न कञ्चिद् दृष्टवान्, न च मम समः अस्ति; मुक्त्वा मां, पितः, अहं तव तुष्टः, वरं वृणीष्व।" एवं उक्तः सः उवाच – "यावत् जीवामि, त्वं कुत्र गमिष्यसि? न मुक्त्वा त्वां, न च परस्य चतुर्पदं।" "पितः, अस्माकं न पापं न चौर्यं; न च भक्षणपानयोः नियमः अस्ति। द्विपदेषु बहवः नियमाः, गवां तु एष धर्मः – कर्तव्याकार्ययोः गमनागमनयोः न प्रतिबन्धः।" एवं गवां धर्मं श्रुत्वा सः उद्विग्नः, तं मुक्त्वा, यथाशक्ति अन्नपानेन तं वृषपतिं तर्पयामास। तस्य तुष्टस्य प्रयातस्य सः श्रद्धया गवां धर्मे मनः स्थापयित्वा तस्मिन् निष्ठितः अभवत्। ततः सः गौतमस्य कनिष्ठां भार्यां उपगच्छत्, या गर्विता आसीत्; ताम् अपि वन्ध्यां गवां सदृशीं मन्यते स्म, न स सहनशीलः। गवां धर्मं परं मन्यमानः, स्वपौत्रीं उपगम्य, ताम् निगृह्य, बाहुभ्यां गृहीत्वा ताडितवान्। सा स्वमहिम्ना नियतं कार्यं विज्ञाय तम् उवाच – "एतादृशं विपर्यासं प्राप्य, त्वं वन्ध्यवृषभवत् आचरिष्यसि।