एवं महात्मा कर्तवीर्यार्जुनः, कर्कोटकस्य सर्पस्य पुत्रं मानुषेषु माहिष्मत्यां विजित्य तं नगरे स्थापयामास। स राजा वर्षाकाले सागरस्य वेगेन प्रवहन्तीं धारां क्रीडया तरन् प्रतिप्रवाहे हर्षमवाप। स यदा तटस्थः प्रतिद्वन्द्वीपुष्पमालया शोभमानः क्रीडति स्म, तदा नर्मदा तस्य तरङ्गभ्रूभंगभीत्या भीता शनैः समीपमागच्छत्। स एव सहस्रबाहुः महोदधिं निमज्ज्य वर्षैः पूरितां नर्मदां बलवदुत्स्फालितवान्। तस्य सहस्रबाहुविक्षोभिते सागरे, अधस्तात् निवसन्तः महाबलिनो दैत्याः पूर्णतया स्थिरा अभवन्। स सहस्रबाहुभिः सागरं मथयन्, महातरङ्गान् विक्षिपन्, मत्स्यतिमिङ्गिलान् निमज्जयन्, वातप्रहारेण फेनराशीन् विक्षिपन्, सागरं दुस्तरं चकार। तेन सहस्रबाहुभिः सागरमथने, देवाः मन्दरमथनसमयेव, सुधोत्पत्तिं शङ्कमानाः सत्रसुः। तदा महापन्नगाः स्वशिरांसि स्थगयित्वा, संध्याकाले कदलीस्तम्भवन्निश्चेष्टाः अभवन्। एवं धनुषा पञ्चबाणं सन्धानयित्वा, स लङ्कायां रावणं तस्य च सैन्यं बलात् मोहयामास। जित्वा बद्ध्वा च तं रावणं माहिष्मतीं नीत्वा तत्र कारागारे स्थापयामास। तदा पुलस्त्यः अर्जुनमुपगम्य तं प्रसादयामास। पुलस्त्येन प्रशमितः अर्जुनः राक्षसं मुमोच; तदा तस्य सहस्रबाहोः धनुष्यानुनादः उत्पन्नः। स निनादः युगान्ते सहस्रमेघगर्जनसमः, वज्रनिपातध्वनिसदृशः चाभवत्; हन्त, दैवबलात् भार्गवः तं निपातितवान्। तत्र तस्य सहस्रबाहवः कनकतालवृक्षसंकाशाः छिन्नाः; स कुपितः प्रभुः अर्जुनं शशाप। "हे हैहय, त्वया मम कीर्तिमन्तं वनं दग्धं; तस्मात् अन्यः कश्चित् कष्टसाध्यं कर्म कृत्वा तत् त्वत्तः हरिष्यति।" "प्रथमं ते सहस्रबाहून् छित्वा, बलवान् तपस्वी च भार्गववंशसम्भूतः ब्राह्मणः त्वां हन्ता।" तदा रामः तस्य मृत्युः अभवत् मुनिशापेन; एष एव वरः पूर्वं तेन राजर्षिणा वृतः आसीत्। तस्य शतं पुत्राः आसन्, येषु पञ्च महारथाः, शस्त्रकुशलाः, बलिनः, वीर्यवन्तः, धर्मिष्ठाः, महाबलिनश्च आसन्। तेषां शूरसेनः, शूरः, धृष्टः, क्रोष्ट्रिः, जयध्वजः, वैकर्तः, अवन्तिः च आसन्। जयध्वजस्य पुत्रः महाबलः तालजङ्घः आसीत्; तस्यैव पुत्राः तालजङ्घाः नाम शतसंख्या आसन्। तेषां महाहैहयानां पञ्च कुलानि प्रसिद्धानि—वितिहोत्राः, शर्याताः, भोजाः, अवन्तयः, वृतीहोत्राश्च। तत्रापि वीर्यवन्तः कुन्दिकेराः, तालजङ्घाश्च आसन्; वितिहोत्रस्य पुत्रः अनर्तः नामाजय्यः आसीत्, तस्य पुत्रः मित्रकर्षणः। एवं कर्तवीर्यार्जुनः सहस्रबाहुः राजा निष्कपटेन भावेन धर्मेण प्रजाः पालयामास। येन पृथिवी समुद्रपर्यन्तां धनुषा विजिता; यस्य नाम स्मरन् प्रातरुत्थाय, स नरः सौभाग्यमवाप्नोति। तस्य वित्तहानिर्न भवति, नष्टं चापि पुनः लभते; यस्य जन्म शुद्धभावेन भक्त्या पठ्यते, स स्वर्गे पूज्यते। अथ किमर्थं कर्तवीर्यः स्वबलं दर्शयित्वा महात्मनः आपवस्य वनं दग्धवान्? एतद्वक्तुमर्हसि, हे सूत। श्रुतं चायं राजर्षिः प्रजापालकः आसीत्; कथं स प्रजापालकः सन् तद्वनं दग्धवान्? तदा सूर्यः द्विजरूपेण कर्तवीर्यार्जुनमुपगम्य उवाच—"एकं तुष्टिं देहि; अहं सूर्यः अस्मि, हे नराधिप।" राजा उवाच—"भगवन्, केन प्रकारेण तुष्टिं प्राप्नोषि? किं भोजनं दातव्यं? तत् दत्वा प्रदास्यामि।" सूर्यः उवाच—"अचलानि सर्वाणि भोजनार्थं देहि; तेन तुष्टिं लभे, एषा मे तुष्टिः, हे राजन्।" राजा उवाच—"सर्वाणि अचलानि तव तेजसा शक्त्या च दग्धुं न शक्यन्ते, हे ज्वलनां श्रेष्ठ। तस्मात् त्वां नमामि।" सूर्यः प्रत्युवाच—"यतः त्वं प्रसन्नः, तस्मै तुभ्यं दिशः सर्वतः अक्षय्याणि शरान् ददामि; यत्र यत्र मोक्ष्यन्ते, तत्र तत्र मम तेजसा दीप्तिमन्तः भविष्यन्ति।" "मम तेजसा युक्ताः ते शराः अचलानि शोषयिष्यन्ति, शुष्काणि भस्मसात्करिष्यन्ति; एतेन त्वं नरपतिः तुष्टिं प्राप्स्यसि।" ततः सूर्यः तान् शरान् अर्जुनाय दत्तवान्; अर्जुनः तैः सर्वाणि पुरतः स्थितानि अचलानि दग्धवान्। ग्रामान्, आश्रमान्, गोष्ठानि, नगराणि, रम्याणि देवायतनानि, वनानि, उद्यानानि—एतानि सर्वाणि स दग्धवान्। एवं पूर्वदिग्दग्ध्वा, अनन्तरं दक्षिणां दिशं दग्धवान्; सा भूमिः तेन भयंकरतेजसा वृक्षत्रिणहीना अभवत्। तस्मिन्नेव काले महर्षिः जलाश्रयं कृत्वा दशसहस्रवर्षाणि तत्र स्थितवान्। यदा तस्य व्रतं समाप्तम्, तदा स महातपाः तेजसा दीप्तः समुत्थाय अर्जुनदग्धं स्वमाश्रमं दृष्टवान्। स कुपितः महर्षिः राजर्षिं शशाप, यथा पूर्वं कथितम्। इदानीं क्रोष्ट्रुवंशसम्भूतस्य राजर्षेः पुण्यवंशं शृणु। तस्मिन्वंशे विष्णुः वृष्णीनाम् अग्रण्यः अभवत्। क्रोष्ट्रोः पुत्रः वृजिनीवान् महारथः आसीत्। वृजिनीवानः पुत्रः स्वाहा नाम महाबलः अभवत्। स्वाहायाः पुत्रः, हे राजन्, रुशङ्गुः वाग्मिषु श्रेष्ठः आसीत्। एवं कथा कर्तवीर्यार्जुनस्य महात्मनः, सहस्रबाहोः, धर्मपालकस्य, तेजस्विनश्च, शास्त्रानुसारं संक्षिप्त्या निवेदिता।