हैहयवंशस्य महात्मा धर्मनेत्रः प्रसिद्धः अभवत्। तस्य पुत्रः कुन्तिः, तस्मात् संहतः जातः। संहतस्य महिष्मान् नाम राजा अभवत्, महिष्मानः वीरः रुद्रश्रेण्यः पुत्रः। स एव वाराणस्यां पूर्वोक्तः राजा अभवत्। रुद्रश्रेण्यस्य पुत्रः दुरदमः नाम राजा, तस्य पुत्रः बुद्धिमान् बलवान् च कनकः। कनकस्य चत्वारः पुत्राः जगति कीर्तिमन्तः अभवन्—कृतवीर्यः, कृताग्निः, कृतवर्मा, चतुर्थः कृतौजाः। कृतवीर्यात् अर्जुनः अजायत। स राजा अर्जुनः सहस्रबाहुः जातः, सप्तद्वीपाधिपः। स दशसहस्रवर्षाणि घोरं तपः अकरोत्। कार्तवीर्यः अत्रेः पुत्रं दत्तात्रेयं पूजितवान्; तस्मै दत्तात्रेयः चत्वारः उत्तमान् वरान् अदात्। प्रथमं सहस्रबाहुत्वं याचितवान्, ततो दुष्टनिग्रहशक्तिं, धर्मिष्ठैः अधर्मनिवारणं च। युद्धेन पृथिवीविजयं, धर्मेण शासनं, युद्धे च सीमातिक्रान्तानां वधाधिकारं च प्रार्थितवान्। स तु क्षत्रधर्मेण सप्तद्वीपसहितां पृथिवीं, पर्वतान्, सप्तसमुद्रपरिवृतां च विजित्य अधितिष्ठत्। तस्य प्राज्ञस्य इच्छया सहस्रबाहवः उत्पन्नाः, रथः पताकाचिह्नं च जातम्—इति श्रुतम्। स राजा विविधानि दशसहस्रयज्ञानि द्वीपेषु अविघ्नानि अकार्षीत्। सर्वे तस्य यज्ञाः दानसमृद्धाः, सुवर्णयूपयुक्ताः, सुवर्णवेदिकायुक्ताश्च आसन्। देवैः विमानैः आगतानां सहिताः, गन्धर्वाप्सरसां च शोभिताः सदा। तस्य यज्ञे गन्धर्वः नारदः कार्तवीर्यस्य महात्मनः ऐश्वर्यं दृष्ट्वा गीतं गायन् आसीत्। सन्देहः नास्ति—यज्ञैः, दानैः, तपसा, वीर्येण, विद्यया वा क्षत्रियाः कार्तवीर्यपथं न प्राप्स्यन्ति। स च खड्गचक्रधनुरेषु धृत्वा रथे स्थितः, सप्तद्वीपेषु योगीव चौरान् निरीक्ष्य विचरन् आसीत्। स नृपतिः पञ्चाशीतिसहस्रवर्षाणि सम्राट् भूत्वा, सर्वरत्नसमृद्धः अभवत्। स एव गोरक्षः, क्षेत्रपालकः, योगबलात् अर्जुनः मेघवर्षकृत् अभवत्। स सहस्रबाहुः धनुर्ज्यया कठिनीकृतबाहुः, शरत्प्रभास्वरसूर्यवत् सहस्रकिरणः विराजते स्म। स महात्मा कर्कोटकस्य सर्पस्य पुत्रं मानुषेषु माहिष्मत्यां विजित्य तत्रैव स्थापयामास। स राजा वर्षाकाले वेगेन प्रवहता सागरेण सह क्रीडया तीरं तरति स्म। स तटस्थः प्रतिद्विपुष्पमालया विभूषितः क्रीडन् आसीत्, तदा नर्मदा तस्य तरङ्गभृकुट्या भीता संकुचितेन मनसा उपजगाम। स एव सहस्रबाहुः महोदधिं प्रविश्य वर्षवृद्धां नर्मदां वेगेन प्रवर्तयति। तस्य सहस्रबाहुभिः उदधिः विक्षिप्तः, तत्र अधःस्थिताः महाबलाः दानवाः स्थिरा अभवन्। स सहस्रबाहुभिः सागरं मथयन्, महातरङ्गान् विचालयन्, मत्स्यतिमिंगिलान् निमज्जयन्, वातहतफेनराशीन् उत्पाटयन्, सागरं दुर्गमं करोति स्म। सागरमथनेन देवाः कम्पितमन्दरमथनसमानं मत्वा अमृतोद्भवमिव शङ्कन्ते स्म। तदा महाः सर्पाः स्थब्धाः, तेषां शिरांसि सायंतनकेदारमूलेषु वातनिष्कम्पानि इव स्थगितानि। स धनुः संधाय पञ्चबाणान् स्थापयित्वा, लङ्कायां रावणं सैन्यं च मोहयामास। विजित्य बद्ध्वा च तं माहिष्मतीं नीत्वा कारागारे स्थापयामास। ततः पुलस्त्यः अर्जुनं शमयितुं उपगम्य, तं राक्षसं मोचयामास। तस्य सहस्रबाहोः धनुर्ज्याशब्दः सहस्रमेघनिनादसमः, वा इन्द्रवज्रघोषः इव आसीत्। हन्त, दैवबलात् भर्गवेण सः निहतः। तत्र तस्य सहस्रबाहवः हेमतालद्रुमसन्निभाः छिन्नाः। कोपात् प्रभुः अर्जुनं शशाप—“हे हैहय, त्वं मम विश्रुतवनं दग्धवानसि, तस्मात् अन्यः एतद् दुष्करं कर्म कृत्वा त्वत्तः हरिष्यति। सहस्रबाहून् प्रथमं छित्त्वा, शक्तिमान् तपस्वी भृगुवंशीयः ब्राह्मणः त्वां हन्ता।” तदा रामः तस्य मृत्युः अभवत्, स च पूर्वं एष एव वरः राजर्षिणा वृणीत। तस्य शतं पुत्राः आसन्, तेषु पञ्च महारथाः, शस्त्रकुशलाः, बलिनः, धर्मिष्ठाः, महाबलाः च। हे नराधिप, शूरसेनः, शूरः, धृष्टः, क्रोष्ट्री, जयध्वजः, वैकर्तः, अवन्तिः च तेषु सन्ति। जयध्वजस्य पुत्रः महाबलः तालजङ्घः, तस्य एव पुत्राः तालजङ्घा इति विख्याताः, शतम्। तेषां हैहयमहात्मनां मध्ये पञ्च शाखाः प्रसिद्धाः—वितिहोत्राः, शर्यात्मानः, भोजाः, अवन्तयः, वृतीहोत्राश्च।