एवं राजन्, महात्मा ययातिः स्वपौत्रैः, ये मित्राणां श्रेष्ठाः आसन्, तीर्णः। स पृथिवीं परित्यज्य, उत्तमानि कर्माणि कृत्वा, स्वकृतानि कर्माणि लोके प्रसर्य, दिवं गतवान्। एतद् एवमाख्यातं ते विस्तारतः, यथावत्—नहुषस्य वंशस्य कर्माणि, यस्य कीर्तिः पौरवेषु प्रतिष्ठिता, यस्मिन्त्वं जातोऽसि, नरश्रेष्ठ। एवं शौनकवचनं श्रुत्वा, राजा शतानिकः विस्मितः अभवत्, महता हर्षेण पूर्णः, पूर्णचन्द्रवत् विभाति स्म। ततः राजा शौनकं यथाविधि रत्नैः, गावः, सुवर्णेन, वस्त्रैश्च विविधैः पूजयामास। शौनकः अपि राज्ञा दत्तं सर्वं धनं स्वीकृत्य, तद् विप्रेषु वितीर्य, तत्रैवान्तर्धानं गतः। ततः वयं ययातिवंशस्य विस्तारं श्रोतुमिच्छामः—कथं स वंशः तस्य पुत्रैः, यदुप्रभृतिभिः, लोके प्रतिष्ठितः इति। अहं यदोर्यः ज्येष्ठः, बलिष्ठश्च, तस्य वंशं क्रमशः विस्तारतः कथयिष्यामि। यदोरपि पञ्च पुत्राः आसन्, देवपुत्रसमाः, महारथाः, महाधन्विनः—तान् नामानि शृणु। ज्येष्ठः सहस्रजित्, ततो द्वितीयः क्रोष्टुः, नीलः, अन्तिकः, लघुश्च; सहस्रजितः पुत्रः शतजित् नाम राजा आसीत्। शतजितः अपि त्रयः पुत्राः आसन्—हैहयः, हयः, वेणुहयश्च। हैहयस्य पुत्रः धर्मनेत्रः, धर्मनेत्रस्य कुन्तिः, कुन्तेः संहतः। संहतस्य पुत्रः महिष्मान् नाम राजा, तस्यापि पुत्रः वीरः रुद्रश्रेण्यः। स वाराणस्याम् अभिषिक्तः, यथोक्तं पूर्वं; रुद्रश्रेण्यस्य पुत्रः दुर्दमः नाम राजा आसीत्। दुर्दमस्य पुत्रः बुद्धिमान् बलवान् कनकः, कनकस्य चत्वारः सुप्रसिद्धाः पुत्राः आसन्—कृतवीर्यः, कृताग्निः, कृतवर्मा, कृतौजाश्चतुर्थः। कृतवीर्यात् अर्जुनः जातः। स राजा अर्जुनः सहस्रबाहुः जातः, सप्तद्वीपाधिपः; स दशसहस्त्रवर्षाणि महत् तपः कृतवान्। कृतवीर्यः दत्तात्रेयं अत्रिपुत्रं पूजयामास; तस्मै दत्तात्रेयः चत्वारः वरान् दत्तवान्। प्रथमं राजा श्रेष्ठः सहस्रबाहुत्वं याचितवान्; ततो दुष्टनिग्रहशक्तिं, धर्मात्मनाम् अधर्मनिवारणं च। पृथिवीं युद्धेन जेतुं, धर्मेण पालयितुं, युद्धे च अतिक्रान्तान् हन्तुं अधिकारं याचितवान्। स तु राजा, सप्तद्वीपसमेतां पृथिवीं, पर्वतसमेतां, सप्तसिन्धुयुतां, क्षत्रधर्मेण विजितवान्। तस्य धीमतः इच्छया सहस्रबाहुत्वं जातम्, रथः पताकाच चापि, यथाश्रुतम्। स राजा दशसहस्त्रयज्ञान् द्वीपेषु अक्लिष्टान् कृतवान् इति कथ्यते। तस्य सर्वे यज्ञाः दानसमृद्धाः, सर्वेषां सुवर्णमयः यूपः, सुवर्णमयानि वेदिकाः च। सर्वे देवैः विमानागतेन, गन्धर्वाप्सरसां च शोभिताः। तस्य यज्ञे नारदः गान्धर्वः गीतं गायन्, कृतवीर्यस्य राजर्षेः महत्त्वं दृष्ट्वा। नूनं क्षत्रियाः न कृतवीर्यस्य मार्गं प्राप्स्यन्ति—न यज्ञैः, न दानैः, न तपसा, न वीर्येण, न विद्यया। स हि, खड्गचक्रधनुष्पाणिः, रथे स्थित्वा, सप्तद्वीपान् योगेन पर्यटन्, चौरान् पालयन्, विचरति स्म। स नराधिपः पञ्चाशीतिसहस्रवर्षाणि राज्यं कृत्वा, सर्वरत्नसमृद्धः चक्रवर्ती अभवत्। स एव गोपालकः, क्षेत्रपालकः, योगबलात् अर्जुनः वृष्टिकर्ता अभवत्। स सहस्रबाहुः धनुर्भारात् कठिनबाहुः, शरदादित्यसमः सहस्रकिरणः शोभते स्म। स प्रसिद्धः, नागराजः कर्कोटकस्य पुत्रं, मानुषेषु श्रेष्ठं, माहिष्मत्यां विजित्य, तत्र स्थापयामास। स राजा वर्षाकाले समुद्रवेगं तरङ्गिणं सलिलं लीलया तरति स्म, प्रतिप्रवाहे रममाणः। स तु तटे क्रीडन्, प्रतिद्विपुष्पमालया विभूषितः, तदा नर्मदा, तस्य तरङ्गभ्रुकुट्या भीता, सशङ्का समीपमागता। स एव सहस्रबाहुः, महोदधौ निमग्नः, वर्षसमृद्धां नर्मदां वेगेन प्रचालयति स्म। यदा स महोदधिः तस्य सहस्रबाहुभिः कम्पितः, तदा पाताले स्थिताः बलवन्तो दैत्याः स्थिरा भवन्ति। स सहस्रबाहुभिः सागरं मथ्नाति, महातरङ्गान् विक्षिपन्, मत्स्यतिमिनगान् निमज्जयन्, वातहतफेनमण्डलानि उत्पाट्य, सागरं अगम्यम् करोति। स सागरं मन्थरमिव मथ्नाति, देवाः अपि कम्पिताः, मन्थरमथनसमयेऽमृतोत्पत्तिं शङ्कन्ते स्म। तदा महाभुजङ्गाः स्थिराः भवन्ति, तेषां शीर्षाणि संध्याकाले कदलीदण्डवत् वातेन स्तब्धानि भवन्ति। एवम्, धनुः संविधाय, पञ्चशरान् सज्जीकृत्य, स लङ्कायां रावणं सेनां च मोहयामास। जित्वा, बद्ध्वा च तं रावणं, माहिष्मतीं नीत्वा, तत्र कारागारे स्थापयामास; ततः पुलस्त्यः अर्जुनं समीपं गत्वा शमयितुम् आगतवान्। एवं कृतवीर्यवंशस्य महात्मनः कृतवीर्यार्जुनस्य च चरितं पुण्यं विस्तरेण निवेदितम्।