राज्ञः प्रश्नान् श्रुत्वा, धर्मविदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच—“चतुष्पदः द्विपदः पक्षिणश्च, एते सर्वे गर्भे एव जायन्ते, एषा सम्पूर्णा विधिः पूर्वमेवोक्ता। किं पुनः त्वया पृष्टव्यं, नरसिंह? मर्त्यः कस्य कर्मणः द्वारा परमां बुद्धिम् आप्नोति—किं तपसा, उत ज्ञानस्य प्रभावेन? यथापृष्टं सर्वं ब्रूहि, यथा शुभान् लोकान् क्रमशः प्राप्नुयात् इति राजा पुनः पप्रच्छ। तपः, दानं, शमः, दमः, लज्जा, ऋजुता, सर्वभूतानां दया—इति सप्त द्वाराणि स्वर्गस्य महानि, मनीषिभिः लोकाय प्रतिपादितानि। एतानि सर्वाणि तपसि प्रतिष्ठितानि; किन्तु यदि गर्वेण दूष्यन्ते, तदा तमसा व्याप्तानि नश्यन्ति, इति सदा पण्डिताः वदन्ति। यः स्वात्मानं पण्डितं मन्यते, ज्ञानस्य प्रभावेन अन्यस्य यशः नाशयति, तस्य लोकाः सीमिताः भवन्ति; ब्रह्मफलम् अपि न लभते। चत्वारि कर्माणि भीतिं जनयन्ति यदि गर्वदूषितानि स्यु:—यज्ञः, मौनम्, स्वाध्यायः, दानं च। यः पूजितः सन् न प्रमुद्येत, अपमानं प्राप्य न विषीदेत; सत्पुरुषाः सतां पूजां कुर्वन्ति, दुष्टाः तु साधूनां चित्तं न प्राप्नुवन्ति। दानम्, यज्ञः, स्वाध्यायः, श्रवणं च—एतानि निर्भयत्वेन सदा आचरितव्यानि। यत् पुरातनं शरणं मनीषिभिः मानसे अनुभूयते, यत् सम्मानसमेतं, तेन परमकल्याणेन संयुक्ताः, ते इह च परत्र च परमां शान्तिम् आप्नुवन्ति। ततः राजा पुनः पप्रच्छ—“कथं गृहस्थः देवान् प्राप्नोति? कथं भिक्षुः? कथं आचार्यकर्मनिष्ठः, वा वनस्थः धर्मपथे स्थितः? एतेषु विषयेषु बहवः पृच्छन्ति।” शिष्यः यः आहूय स्वाध्यायं करोति, आचार्यसेवायाम् उत्साही, प्रातः उत्तिष्ठति, शय्यायाम् अन्त्यः, मृदुः, दमशीलः, धृतिमान्, जागरूकः, स्वाध्यायपरायणः च—एष ब्रह्मचारी सिद्धिम् आप्नोति। धर्मेण सम्पादितं वित्तम् उपार्ज्य, यज्ञं कुर्यात्, सदा दद्यात्, अतिथीन् भोजयेत्, परदत्तं न गृह्णीयात्—एष गृहस्थस्य प्राचीनः धर्मः। स्वबलं आश्रित्य, अधर्मं वर्जयित्वा, परेषां दानं कृत्वा, कंचन न हिंस्यात्—एवं मुनिः वने निवसन्, नियताहारविहारः, परमां सिद्धिम् आप्नोति। यः न शिल्पेन जीवति, सदा विवादरहितः, जितेन्द्रियः, सर्वेषु अनासक्तः, अनिर्दिष्टशय्यः, अल्पाभिलाषी, बहून् देशान् विचरामि—स भिक्षुः इति कथ्यते। या रात्रिः कामाभिभूतैः जनैः रमणीयं मन्यते, तस्यां रात्रौ मुनिः, आत्मसंयमी, वने स्थितः, तादृशः भवितुम् यत्नं कुर्यात्। वनस्थः, दश पूर्वजान्, दश उत्तरजान्, आत्मानं च एकविंशं, अर्पयित्वा, वने देहम् उत्सृज्य, पुण्यं प्राप्नोति। “कति मौनव्रतानि देवर्षिषु, कति वा सन्ति?”—इति पृष्ट्वा, श्रोतुम् इच्छामः इति ते ऊचुः। यो वने वसन् ग्रामं पृष्ठतः कृत्वा, ग्रामे वा वसन् वनं पृष्ठतः कृत्वा—एवं मुनिः नरपतिषु श्रेष्ठः। कथं वनवासिनः ग्रामः पृष्ठतः स्यात्? अथवा कथं ग्रामवासिनः वनं पृष्ठतः स्यात्? लोकेषु कर्म न कर्तव्यम्; मुनिः वननिष्ठः एवं भवति; तस्मात् वनवासिनः ग्रामः पृष्ठतः भवति। न चाग्निः, न च निश्चितं वासस्थानम्, न च कुटुम्बबन्धनम्; यावदावश्यकं वस्त्रं केवलं याचेत्। यथा जीवनाय आवश्यकम्, तावत् एव अन्नं याचेत; एवं ग्रामवासिनः वनं पृष्ठतः भवति। यः मुनिः, सर्वकामान् परित्यज्य, कर्माणि त्यक्त्वा, इन्द्रियाणि जित्वा, मौनं आचरति, सः अस्मिन्नेव लोके सिद्धिम् आप्नोति। कः न पूजयेत तं, यस्य दन्ताः शुद्धाः, नखाः छिन्नाः, सदा स्नातः, अलङ्कृतः, कृष्णवर्णः अपि शुद्धकर्मनिष्ठः? यदा मुनिः, तपसा कृशः, क्षीणमांसास्थिरक्तः, द्वन्द्वातीतः, मौननिष्ठः भवति— तदा सः, इमं लोकं परं च विजित्य, गवां सदृशं मुखेन अन्नं याचमानः, सर्वे लोकाः तस्य अमृतत्वाय पात्रं भवन्ति। पुनः राजा पप्रच्छ—“एतेषां द्वयोः, सूर्यचन्द्रमसोरिव यत्नशीलयोः, कः देवैः सह संयोगं पूर्वं प्राप्नोति?” यो गृहस्थेषु, कामनिष्ठेषु च वसन्, संयतः, ग्रामे भिक्षुवत् विचरति, सः पूर्वं प्राप्नोति। यदि कश्चित् दीर्घायुषो न स्यात्, वा विकलः स्यात्, सः तपः कृत्वा, ततो दारुणं तपश्चर्यां कुर्यात्। यत् क्रूरं, तत् अनर्हम्; धर्मे स्थितः, लाभाभिनिवेशं विना, सः न स्वामी, किं तु एषा एव शीलता, एषा एकाग्रता, एषा कुलीनता। “कस्य प्रेरणया त्वं अद्य आगतः, हे राजन्? त्वं युवा, माल्यधारी, सुन्दरः, दीप्तमान्; कुतः आगतः, कस्यां दिशि? किम् अत्र राज्यमस्ति?” “यस्यान्तः पुण्यं क्षीणम्, सः भूमौ नर्कं प्रविश्य, दिवः पतित्वा भूमौ पतिष्यति। एतत् उक्त्वा पतिष्यामि; ब्रह्मलोकपालाः मां शीघ्रं नयन्ति।” “सत्पुरुषैः परिवृतः, तव पतनं सर्वैः पुण्यैः सह संयुज्यते; इन्द्रात् एष वरः लब्धः—भूमौ पतिष्यामि इति।” “त्वं पतन्, अहम् अपि पृच्छामि—कच्चित् मम अत्र लोकाः सन्ति, दिवि वा, स्वर्गे वा? त्वां धर्मक्षेत्रज्ञं मन्ये।” “यावन्ति गावः, अश्वाः, पृथिव्याम्, मृगाः, पक्षिणश्च, तावन्त एव लोकाः तुभ्यं स्वर्गे प्रतिष्ठिताः; एतद् विद्धि, नरसिंह।” “ते लोकाः तुभ्यं ददामि—मा पताभ्यः। यावन्तः स्वर्गे, अन्तरिक्षे, दिवि वा लोकाः, तान् शीघ्रं गृहाण, रिपुघातिन्।” “राजन्, न च मम सदृशः, न च अब्राह्मणः, न ब्रह्मविदपि, दानग्रहणे प्रवर्तेत। यत् द्विजातिभ्यः सदा दातव्यम्, तत् पूर्वमेव दत्तम्।” “हीनः अब्राह्मणः कदापि न जीवेत्, ब्राह्मण्या पत्न्या वा, वीरपतिः अपि सन्। यदि अहम् अपि पूर्वम् अकार्यं कुर्याम्, ज्ञातुम् इच्छन्, तत्र कः धर्मः?” “त्वां पृच्छामि, प्रतर्दन सुन्दररूप, यदि मम लोकाः स्युः, दिवि वा, स्वर्गे वा, यथा श्रूयते, त्वां तेषां धर्मज्ञं मन्ये।” “बहवः लोकाः तुभ्यं, राजन्—प्रत्येकः सप्तशतानि दिवसानि, मधुघृतपूरिताः, दुःखरहिताः; किन्तु ते सीमिताः, तव प्रतीक्षां कुर्वन्ति।” एवं धर्मस्य गूढार्थाः, जीवनपथस्य विविधा मार्गाः, तत्र प्रतिपादिताः, यैः साधकः क्रमशः परमं श्रेयः, अमृतत्वं च प्राप्नोति।