ययातिः राज्ञा एवमुक्ते पुनरष्टकः पितामहमुपगम्य प्रष्टुम् आरब्धवान्—"भगवन्, सर्वगुणोपेतः सत्यं मे वद, स्वर्गलोके कथं निवससि स्म?" इति। स च पुनः पप्रच्छ—"राजेन्द्र, ये ये मुख्याः लोकाः त्वया भुक्ताः, तेषां कालं प्रकारं च विस्तारतः मे निवेदय; क्षेत्रवित् धर्मज्ञः त्वम् असि।" तदा ययातिः स्मरन् उवाच—"अत्र अहं सार्वभौमः आसम्; ततः महान्तं लोकं प्राप्य सहस्रवर्षाणि तत्र वासमकरवम्; ततोऽपि उच्चतरं लोकं प्राप्तवान्। ततः सुरेश्वरस्य पुरोहूतस्य रम्ये पुरीमध्ये, यः शतयोजनविस्तृतः सहस्रद्वारयुक्तः, सहस्रवर्षाणि वासमकरवम्; ततोऽपि उच्चतरं लोकं प्राप्तवान्। ततः प्रजापतेः दिव्ये जरामरणवर्जिते दुर्गमे लोके, यत्र स्वयमेव लोकनाथः अपि गन्तुं न शक्नोति, सहस्रवर्षाणि तत्र स्थितवान्; ततोऽपि उच्चतरं लोकं प्राप्तवान्।" "देवदेवस्य निवासे, लोकान् जित्वा, यथेष्टं वासं कृतवान्, सर्वैः देवैः पूजितः, तेजसा ऐश्वर्येण च समन्वितः। एवं नन्दने अपि यथेष्टवपुर्धारी शतसहस्रवर्षाणि अप्सरसः सह विचरन्, सुरभिगन्धवायुभिः सेवितः, पुष्पितवृक्षान् अपश्यं। तत्र देवसुखेषु संलग्नः सन्, दीर्घकालं स्थित्वा, कश्चन तीव्रः देवदूतः उच्चैः स्वरेण त्रिवारं मामाह—'विनश्य!' इति।" "इदानीं यावत् मया ज्ञातम्, राजेन्द्र, तावत् कथितम्। ततः नन्दनात् पतितः पुण्यक्षयात्, दिवि देवगणानां करुणया विलपमानानां वाचः श्रुत्वा। सहसा पुण्यक्षयात् पतन् अहं, पुण्यकर्मा धर्मशीलश्च, पतन् एव तान् उवाचं—'कथं धर्मिष्ठानां मध्ये अहं पतामि?' इति।" "ते च मे यज्ञस्थलं न्यवेदयन्; तद्रूपं धूमगन्धं च दृष्ट्वा, अहं यत्रायं यज्ञः प्रवर्तते, तत्र प्राप्तः।" अथ अष्टकः पुनः पप्रच्छ—"नन्दने यथेष्टवपुर्धारिणा शतसहस्रवर्षाणि वसता त्वया, किमर्थम्, कृतयुगे श्रेष्ठ, तत् त्यक्त्वा भूमौ पतितः? कथं पुण्यक्षयो भवति? को विशेषः? केषां लोकं यान्ति? इदं मे व्याख्याहि, त्वां क्षेत्रविदं मन्ये।" तदा ययातिः उवाच—"यथा इह वित्तक्षये बान्धवा मित्राणि स्वजनाश्च त्यजन्ति, तथा पुण्यक्षये स्वर्गे देवगणाः त्वरितं त्यजन्ति।" "कथं पुण्यक्षयो भवति? मनः मे महद्विमूढम्। पतन्ति चेमे मनुष्यलोके नरकं, श्वगृध्रकाकादिभ्यः कृते, पृथिव्याम् अनेकेषु रूपेषु जन्तुषु वर्धनं प्राप्नुवन्ति।" "तस्मात्, राजन्, पापकर्माणि दूषितानि च परित्याज्यानि। सर्वं ते विस्तरेण उक्तम्; इच्छसि चेत् अधिकं श्रोतुम्, पृच्छ।" अष्टकः पुनः पप्रच्छ—"पक्षिणः गृध्राः उलूकाः कीटाश्च यदा तान् भक्षयन्ति, कथं भवति? कथं ते तथा स्यु: इति।" ययातिः उवाच—"शरीरान्ते कर्मफलानुसारं ते पृथिव्याम् दृश्यन्ते, नरकं पतन्ति, वर्षसहस्राणि व्यतीतानि न जानन्ति। षष्टिसहस्राणि दिवि पतन्ति, तथैव अशीतिसहस्राणि वर्षाणि। पतन्तः प्रच्यवन्ते, तीव्रदंष्ट्रैः भूमिकायैः राक्षसैः प्रेर्यन्ते।" "यदा ते तीव्रदंष्ट्राः भूमिकायाः राक्षसाः पतन्तं जनं ग्रसन्ति, कथं भवति? कथं ते तथा स्यु: ? किं स्वरूपम्? कथं गर्भत्वं यान्ति?" "रक्तं शुक्रं पुष्पं च संयोज्य, पुरुषस्य निष्पन्नं यद्, तदनु कामवेगेन प्रविश्य, गर्भत्वं प्राप्य तत्र यान्ति। वृक्षेषु, ओषधीषु, जले, वायौ, पृथिव्याम्, आकाशे, चतुष्पदद्विपदेषु च प्रविश्य, सर्वे एव गर्भत्वं यान्ति।" "किं गर्भः अन्यं शरीरं लभते, उत स्वेच्छया प्रविशति? मानुषे गर्भे प्रविश्य, कथं भवति? इदं मे संशयात् पृच्छामि।" "कथं शरीरं च इन्द्रियाणि च जायन्ते? कथं दृश्यम्, श्रवणं, चेतना च प्राप्यते? सर्वं मे वद, पितः, त्वां क्षेत्रविदं सर्वे मन्यन्ते।" "वायुः गर्भं यथाकालं शुक्रेण पुष्पेण च सह योनौ नयति; तत्र सूक्ष्मभूतानि स्वस्थानं स्थापयन्ति, शनैः शनैः गर्भं पुष्णन्ति। जातमात्रे चेतनां प्राप्य, श्रोत्रेण शब्दं, नेत्रेण रूपं पश्यति।" "नासया गन्धं, जिह्वया रसं, त्वचा स्पर्शं, मनसा दिव्यं ज्ञानं प्राप्नोति; एतेषां अष्टानां योगः महात्मनः प्राणिनः शरीरे सन्निहितः।" "सः पुरुषः स्थितः सन्, दग्धः, निहितः, अपि वा परित्यक्तः, नष्टः सन्, नश्यति; किं तेन स्वात्मा अनुभवति?" "प्राणान् परित्यज्य, सुप्तवत्, शुभाशुभकर्म विचार्य, शरीरं त्यक्त्वा, पुण्यपापानुसारं अन्यं गर्भं प्राप्नोति।" "सत्कर्मिणः शुभे गर्भे, दुष्कर्मिणः अशुभे गर्भे जायन्ते; कृमयः कीटाश्च पापकर्मतः जायन्ते; नाहं अधिकं वक्तुम् इच्छामि।" "चतुष्पदद्विपदाः पक्षिणश्च सर्वे गर्भे एव जायन्ते; सर्वं विस्तरेण उक्तम्। किं पुनः पृच्छसि, राजेन्द्र?" अष्टकः पुनरपि पप्रच्छ—"कर्मणा वा ज्ञानतः वा, तपसा वा, कः पुरुषः परमं ज्ञानं प्राप्नोति? सर्वं मे वद, यथोचितं, येन शुभान् लोकान् क्रमशः प्राप्नुयाम।" ययातिः उवाच—"तपः, दानम्, शमः, दमः, लज्जा, ऋजुता, सर्वभूतेषु दया—एतानि सप्त स्वर्गस्य महाद्वाराणि प्राज्ञैः कथितानि।" "एतानि सर्वाणि तपसि प्रतिष्ठितानि; अहंकारदूषितानि तु नश्यन्ति, तमसा ग्रस्तानि इति प्राज्ञाः वदन्ति।" "यः स्वात्मानं पण्डितं मन्यमानः अन्यस्य यशः ज्ञानात् नाशयति, तस्य लोकाः अल्पाः, ब्रह्मफलम् न प्राप्नोति।" "चत्वारि कर्माणि यदि अहंकारदूषितानि स्यु: तदा भयहेतवः—यज्ञः, मौनम्, स्वाध्यायः, दानम्।" "सम्मानितः सन् न प्रमदेत, अपमानितः च न शोचेत; साधवः साधून् पूजयन्ति, दुर्जनाः सतां मनः न प्राप्नुवन्ति।" "दातव्यं, यष्टव्यं, स्वाध्यायः, श्रोतव्यम्—एतानि अभयानि, सदा आचरितव्यं।" "तत् प्राचीनं शरणं यत् प्राज्ञैः मानसेन साकं पूज्यते, तेन परमकल्याणेन युक्तः सः इहामुत्र च परां शान्तिं प्राप्नोति।" अष्टकः पुनः पप्रच्छ—"कथं गृही स्वर्गं प्राप्नोति? कथं भिक्षुः? कथं आचार्यकर्मनिष्ठः? कथं वानप्रस्थः सम्यगाचरन्? एतेषु बहवः पृच्छन्ति।