अथ स ययातिः महात्मा, धर्मज्ञः, अश्तकस्य प्रश्नान् उत्तरं दातुम् आरब्धवान्। स आत्मनः वृद्धत्वं गर्वेणोक्तवान्—"अहम् आयुषा ज्येष्ठः, तस्मात् त्वां नमः न करोमि। द्विजातीनाम् मध्ये यो ज्ञानतपसा जन्मना वा ज्येष्ठः, स एव पूज्यते।" अश्तकः अपि प्राह—"त्वम् आयुषा ज्येष्ठः इति वदसि, राजन्; किन्तु ज्ञानतपसा वृद्धः एव द्विजातिषु पूज्यः।" ययातिः पुनरुवाच—"धर्मविरुद्धं कर्तुम् पापं स्मृतम्; ये तं मार्गं चरन्ति, ते पापलोकान् पतन्ति। साधवः असाधूनां मार्गं न गच्छन्ति; त्वया तेषां स्वभावविरुद्धं उक्तम्। अहम् अपि पूर्वं बहुधनसमृद्धः आसम्, ततः प्रयत्नेन इदं स्थितिम् आप्तवान्। यः स्वहिताय दृढप्रयत्नं करोति, स एव तत्त्ववित्; पण्डिताः तं मार्गं अनुवर्तन्ते।" "लोके बहुविधानि भूतानि, सर्वे दैववशेन प्रवर्तन्ते, स्वबलं हीनानि। यत् यद् लभ्यते, तत्र पण्डितः न विक्रियते, स्वबुद्ध्या दैवबलं अधिकं मन्यते। सुखदुःखयोः अनुभवः अपि दैवेनैव, न स्वबलात्; तस्मात् दैवमबलं ज्ञात्वा, न शोचितव्यं न हर्षणीयम्। दुःखे न क्लेशः, सुखे न प्रमोदः; सदा समचित्तः स्यात्, दैवबलं चिन्तयन्, न शोचेत् न प्रमुद्येत।" "भयेऽपि अहम् न कदापि मूढः, अश्तक; न मे मनसि क्लेशः। यथा विधाता मां लोके नियोजयति, तथा निश्चितं स्याम् इति चिन्तयामि। स्वेदजाः, अण्डजाः, उद्भिज्जाः, सर्पाः, कृमयः, जलचराः, शिलाः, तृणानि, दारूणि—सर्वे, स्वसमाप्तौ, स्वस्वरूपं प्रतिपद्यन्ते। सुखदुःखयोः अनित्यता ज्ञात्वा, किमर्थम् अहम् अश्तक शोचेयम्? किम् कृत्वा वा न शोचेयम्? तस्मात् जाग्रतः शोकं परिहरामि।" एवं भाषमाणे ययौतौ, अश्तकः पुनः पप्रच्छ—"पितामह, सर्वगुणसम्पन्न, सत्यं ब्रूहि—स्वर्गे कथं वासं कृतवान्?" स चोवाच—"राजेन्द्र, विस्तारतः सर्वाणि मुख्यलोकान् ये त्वया भुक्ताः, यथाकालं यथाविधि, तान् मम वद, यतः त्वं धर्मकथनकुशलः।" ययातिः प्राह—"अत्र अहम् चक्रवर्ती आसम्; ततः महान्तं लोकं प्राप्य, सहस्रवर्षाणि तत्र वासं कृतवान्; ततः परं उच्चतरान् लोकान् प्राप्तवान्। तदा अहम् पुरुहूतस्य रम्ये नगरे, सहस्रद्वारे, शतयोजनविस्तीर्णे, सहस्रवर्षाणि वासं कृतवान्; ततः परम् उच्चतरान् लोकान् प्राप्तवान्। ततः प्रजापतेः दिव्ये जरारहिते दुर्गमे लोके, यत्र स्वयम् अपि लोकनाथः दुरापः, सहस्रवर्षाणि वासं कृतवान्; ततः उच्चतरान् लोकान् प्राप्तवान्।" "देवदेवस्य धाम्नि, लोकान् जित्वा, यथेष्टम् अवस्यम्, सर्वैः देवैः पूजितः, तेजसा ऐश्वर्येण च स्वामिभिः समः आसम्। तथैव नन्दने, कामरूपधारी, लक्षवर्षाणि, अप्सरसः सह, सुरभिगन्धवायुभिः, सुन्दरपुष्पिततरूण् दृष्ट्वा, रममाणः वासं कृतवान्। तत्र देवसुखेषु आसक्तः, दीर्घकालं स्थितः, ततः कालेन, देवदूतः तीव्रः, उच्चैः त्रिवारम्, 'विनश्य!' इति उक्तवान्।" "एतावद् मया ज्ञातम्, नरशार्दूल; ततः नन्दनात् पतितः, पुण्ये क्षीणे, दिव्यगगने देववाणीम् अश्रौषम्, दीनानुकम्पया माम् आलपन्त्यः। सहसा पुण्ये क्षीणे, पतितोऽहम्—धर्मशीलकर्मकृद्, कीर्तिमान्; पतमानः एव तान् अपृच्छम्—'कथं धर्मिष्ठेषु पतामि?' तैः मम यज्ञस्थलं उक्तम्; तद् दृष्ट्वा, हविसुगन्धं अनुसृत्य, धूमराशिं च निरीक्ष्य, अत्र आगतः।" अश्तकः पुनः पप्रच्छ—"नन्दने कामरूपधारी, लक्षवर्षाणि स्थित्वा, किमर्थम् त्वम्, कृतयुगे श्रेष्ठ, त्यक्त्वा तद्, भूमौ अवतीर्णः?" ययातिः प्राह—"यथा धनक्षये, बान्धवाः मित्राणि स्वजनाश्च, मनुष्येषु त्यजन्ति; तथैव पुण्यक्षये, दिव्याः देवगणाः स्वर्गे, शीघ्रं त्यजन्ति।" "कथं पुण्यं तत्र क्षीयते? मन्ये, मे मनः महद् मोहं गच्छति। के विशिष्टाः? कस्य वा स्थानं गच्छन्ति? एतद् वद, क्षेत्रज्ञत्वात् त्वां पृच्छामि।" ययातिः प्राह—"ते सर्वे भूमौ एष नरकं पतन्ति, राजन्, विलपन्तः; श्वगृध्रकाकानां कृते, पृथिव्यां बहुविधं वृद्धिं प्राप्नुवन्ति।" "तस्मात्, राजन्, पापीयांसि निन्द्यकर्माणि, लोके वर्जनीयानि। सर्वं ते उक्तम्, नृपते; इच्छसि यदि, पुनः किं श्रोतुम् इच्छसि, तद् वद।" अश्तकः पुनः पप्रच्छ—"विहगगृध्रूक्काः कीटाश्च यदा तान् आक्रामन्ति, कथं भवति? कथं तादृशाः स्युः? त्वत्तः एतं भूमिनरकं शृणोमि।" ययातिः प्राह—"शरीरात् परित्यज्य, कर्मफलानां प्रवृत्त्या, पृथिव्यां दृश्यशः विचरन्ति। एष नरकः पतन्ति, तत्र कल्पान्तरं न जानन्ति। षष्टिसहस्राणि गगने पतन्ति, तथैव अशीतिसहस्रवर्षाणि; पततः प्रयान्तः, भीषणैः भूमिराक्षसैः तीक्ष्णदंष्ट्रैः प्रेर्यन्ते।" "यदा तैः भीषणैः भूमिराक्षसैः तीक्ष्णदंष्ट्रैः पतन्तः आक्राम्यन्ते, कथं भवति? तादृशाः कथं स्युः? किम् स्थितिं प्राप्नुवन्ति, कथं गर्भत्वं यान्ति?" ययातिः प्राह—"रक्तं शुक्रं च पुष्पं, यद् पुरुषोत्पन्नं, तत् सहसा रागेण प्रविश्य, गर्भत्वं प्राप्नोति।" "ते वृक्षेषु, ओषधीषु, अप्सु, वायौ, पृथिव्यां, आकाशे, चतुष्पदद्विपदेषु च प्रविशन्ति; सर्वे तादृशाः गर्भत्वं यान्ति।" अश्तकः पृच्छति—"अत्र गर्भः अन्यं देहम् आप्नोति वा, स्वेच्छया प्रविशति वा? मानवयोनि प्रवेशे, किम् भवति? सन्देहात् पृच्छामि।" "कथं देहः च इन्द्रियाणि च, दृष्टिः श्रोत्रं च चेतना च सम्पद्यते? सर्वं मे वद, पितः, यतः त्वं क्षेत्रज्ञः।" ययातिः प्राह—"वायुः गर्भं यथाकालं शुक्रपुष्पयुतं योनौ वहति; तत्र सूक्ष्मभूतानि स्थानं कुर्वन्ति, शनैः शनैः गर्भं पोषयन्ति।" "जातः सन्, स्पृष्टः, चेतनां प्राप्नोति; ततः सः शब्दं श्रोत्रेण, रूपं चक्षुषा पश्यति। घ्राणेन गन्धं, जिह्वया रसं, त्वचा स्पर्शं, मनसा दिव्यज्ञानं प्राप्नोति। एतेषां अष्टानां सङ्घातः महात्मनः प्राणिनः शरीरं प्रविशन्ति।" "यदा सः प्राणिनः स्थितः, दग्धः वा, निहितः वा, त्यक्तः वा, नास्तित्वं प्राप्य, नश्यति; ततः किंनिमित्तं आत्मानं पश्यति?" ययातिः प्राह—"प्राणान् त्यक्त्वा, स्वप्नवत्, शुभाशुभकर्म विचार्य, शरीरं त्यजति; पुण्यपापानुसारतः अन्यां योनिम् आप्नोति, नरशार्दूल।" "शुभकर्मिणः शुभां योनिम्, पापकर्मिणः पापां योनिम्; कृमिकिटादयः पापात् जायन्ते; नाहम् अधिकं वक्तुम् इच्छामि, महाभाग।" एवं धर्मज्ञः ययातिः अश्तकस्य प्रश्नान् प्रीत्या, श्रद्धया च, उत्तराणि प्रदत्तवान्।