राजा ययातिः, पुण्यशीलानां मध्ये पतितः, स्वं स्थानं हृतवान्, किन्तु अत्र पुनः तदधिगन्तुं शक्नोति—एवं ज्ञात्वा, हे ययाते, समैः श्रेष्ठैर्वा अवमानं मा कुरु इति कश्चन तम् उपदिश्य तस्थौ। ततो ययातिः, अमराधिपतेः स्वर्गसुखं भुञ्जानः, तस्मात् पुण्यलोकात् पतितः। तस्य पतनं दृष्ट्वा, धर्मपालकः राजर्षिः श्रेष्ठः, अष्टकः, तम् अभ्यभाषत। सः तम् उज्ज्वलवपुषं, वयसि तरुणं, वासवसमं, स्वतेजसा दीप्यमानं, अग्निसदृशं, मेघवत् प्रभायुक्तं, दिविस्थानां मध्ये सूर्यसमं पतन्तं दृष्ट्वा, कः त्वं इति पृष्टवान्। सूर्यपथात् पतन्तं, अग्निसूर्यसमप्रभं, अनन्ततेजसं दृष्ट्वा, किं नु एतत् पतति इति सर्वे विस्मिताः, विचिन्तयन्ति स्म। त्वां दिव्ये मार्गे स्थितं, इन्द्रसूर्यविष्णुतुल्यतेजसं दृष्ट्वा, पतनकारणं ज्ञातुम् इच्छन्तः, वयं सर्वे प्रतिपूर्वं त्वां प्रत्यागच्छाम। न कश्चन त्वां साक्षात् पृच्छितुं साहसति, न त्वं अपि अस्मान् पृच्छसि; तस्मात्, रम्यवपुषं त्वां पृच्छामि—कः त्वं, किमर्थं चागतः? भयं त्यज, शोकमोहौ अपि परित्यज, इन्द्रतुल्यवपुषः; इन्द्रः अपि, तेजस्वी सन्, पुण्यशीलानां मध्ये त्वां न सहते स्म। पुण्यशीलाः सदा सुखभ्रष्टानां शरणं भवन्ति; तेषु त्वं अमराधिपतिसमः। सर्वाणि भूतानि, चराचराणि, अत्र संनिविष्टानि; त्वं समैः स्थितः। अग्निः दाहे, पृथिवी ग्रहे, सूर्यः प्रभायाम् अधिपः; पुण्यशीलानां मध्ये आगतः एव अधिपः भवति। तदा ययातिः उवाच—अहं नहुषपुत्रः ययातिः, पुरोः पिता। सर्वभूतानां अवमानात्, अल्पपुण्यः सन्, सुरसिद्धलोकात् पतितः। वयसि अहं ज्येष्ठः, तस्मात् त्वां न नमामि; द्विजातीनां मध्ये, ज्ञानतपोजन्मना ज्येष्ठः पूज्यते। अष्टकः उवाच—त्वं वयसि ज्येष्ठः इति उक्तवान्, राजन्; किन्तु ज्ञानतपसा वृद्धः एव द्विजातीनां मध्ये पूज्यः। धर्मविपरीतं कर्म पापं इति श्रूयते; तस्य अनुयायिनः पापलोकं पतन्ति। पुण्यशीलाः कदापि अपुण्यशीलानां न अनुवर्तन्ते; त्वं तेषां धर्मस्य विरोधं उक्तवान्। मम महद्द्रव्यम् आसीत्, किन्तु प्रयत्नेन एतत् अवस्थां प्राप्तवान्। स्वार्थाय यः यत्नं करोति, तं ज्ञानी अनुवर्तन्ते। जीवेषु अनेकानि रूपाणि, सर्वे दैववशेन, स्वकर्मशक्तिं नष्ट्वा, यथोचितं प्राप्य, बुद्धिमान् न विचलति—दैवबलं चिन्तयन्। सुखदुःखे दैवेन, न स्वबलात्, प्राणी अनुभवति; तस्मात्, दैवबलं स्मृत्वा, न शोचेत्, न प्रमोदेत। दुःखे न खिद्येत, सुखे न प्रमुद्येत; बुद्धिमान् सदा समचित्तः, दैवबलं चिन्तयन्, न शोचेत्, न प्रमुद्येत। भयकाले अपि, हे अष्टक, अहं न कदापि मोहितः; न मे मनसि क्लेशः; यथा सृष्टिकर्ता मम विधानं करोति, तथा एव भविष्यामि इति चिन्तयामि। स्वेदजाण्डजादयः, अंकुराः, सर्पाः, कृमयः, मत्स्याः, शिलाः, तृणानि, काष्ठानि च—एते सर्वे, स्वकालप्राप्ते, स्वस्वरूपं प्रतिपद्यन्ते। सुखदुःखयोः अनित्यत्वं ज्ञात्वा, किमर्थं अहं शोचेमि? किं कृत्वा न क्लिश्येय? तस्मात्, जागरूकः सन्, अहं शोकं त्यजामि। एवं वदति ययातौ, अष्टकः पुनः पप्रच्छ—पितामह, सर्वगुणसम्पन्न, यथार्थतो वद, कथं त्वं स्वर्गे वसित्वा? राजेन्द्र, ये ये प्रधानलोकाः त्वया भुक्ताः, तेषां कालं, प्रकारं च विस्तरेण वद, धर्मविज्ञ इव, यथावत्। अत्र अहं चक्रवर्ती आसीत्; ततः महान्तं लोकं प्राप्य, सहस्रवर्षाणि तत्र वसित्वा, ऊर्ध्वं लोकान् अगच्छम्। ततो पुरुहूतस्य रम्ये पुरे, सहस्रद्वारे, शतयोजनविस्तीर्णे, सहस्रवर्षाणि वसित्वा, पुनः ऊर्ध्वलोकान् अगच्छम्। ततो भगवतः प्रजापतेः दिव्ये, जरामुक्ते लोके, यं प्राप्तुं जगदधिपतिरपि न शक्नोति, सहस्रवर्षाणि तत्र वसित्वा, पुनः ऊर्ध्वलोकान् अगच्छम्। देवदेवस्य निकेतने, लोकान् जित्वा, यथेष्टं वसन्, सर्वैः देवैः पूजितः, प्रभासामर्थ्ययुक्तः, अधिपतिसमः आसम्। एवं नन्दने अपि, कामरूपधारी, लक्षवर्षाणि, अप्सरसाम् अनुचरः, सुगन्धिवातान् अनुभवन्, पुष्पितवृक्षान् पश्यन्, रममाणः वसामि स्म। तत्र, देवसुखेषु आसक्तः सन्, दीर्घकालानन्तरं, तीव्रः देवदूतः, उन्नदितः, त्रिवारं 'विनश्य' इति उच्चैः शब्दम् उक्तवान्। एतावद् मया ज्ञातम्, नरसिंह; ततः नन्दनात् पतितः, पुण्ये समाप्ते, दिवि देवस्वरं श्रुत्वा, ते मां कृपया विलपन्तः। सहसा, पुण्ये क्षीणे, पतितोऽहम्—यः पुण्यकृत्, धर्मकीर्तिमान् आसम्; पतन् सन्, तान् अपृच्छम्—कथं अहं पुण्यशीलानां मध्ये पतामि? ते तव यज्ञभूमिं उक्तवन्तः; तां दृष्ट्वा, हविसुगन्धं ज्ञात्वा, धूमं विलोक्य, अत्र प्राप्तः। अष्टकः पुनः पप्रच्छ—नन्दने, कामरूपधारी, लक्षवर्षाणि वसन्, किमर्थं त्वं, कृतयुगे श्रेष्ठः, तद् त्यक्त्वा पृथिवीं आगतः? यथा, वित्ते क्षीणे, बान्धवमित्रजनाः नरं त्यजन्ति, तथा पुण्ये क्षीणे, दिविस्था देवगणा मनुष्यम् त्वरया त्यजन्ति। तत्र पुण्ये कथं क्षीयन्ते? मनः मे अतीव मुह्यति। कः विशिष्टः, कुत्र गच्छति? इति पृच्छामि, क्षेत्रज्ञत्वात् त्वां पृच्छामि। ते नरकं भूमौ पतन्ति, शोचन्तः; सर्वे, कृमिपक्षिव्याघ्रादिभ्योऽर्थम्, पृथिव्यां बहुविधं दुःखं अनुभवन्ति। तस्मात्, राजन्, निन्दितानि कर्माणि लोके त्याज्यानि। एतत् सर्वं तुभ्यं उक्तम्; इच्छसि चेत्, अधिकं श्रोतुम्, वद। शकुन्तगृध्रूलीकृमयः पतन्तमुपगच्छन्ति—कथं एतत् स्यात्? कथं तादृशाः भवन्ति? इति पृच्छसि; एतत् भूमिनरकं त्वत्तः शृणोमि। शरीरात् परे, कर्मफलानुसारं, ते भूमौ दृश्यन्ते; नरकं पतन्ति, कल्पान्तरं न जानन्ति। दिवि षष्टिसहस्राणि, तथा चाशीतिसहस्रवर्षाणि, पतन्तः गच्छन्ति; तान् घोराः भूमिनरकाः तीक्ष्णदंष्ट्राः प्राणिनः भयेन प्रेरयन्ति। पतन्तं तान् घोराः तीक्ष्णदंष्ट्राः भूमिनरकाः यदा ग्रसन्ति, तदा कथं स्यात्? कथं तादृशाः भवन्ति? कः तेषां भावः, कथं च गर्भिणः भवन्ति? एवं पुण्यपापवशात्, दैवस्य महत्त्वं, पुण्यस्य क्षयः, कर्मफलस्य अनिवरणीयता च, ययात्यष्टकयोः संवादेन प्रतिपाद्यते।