निन्दकः न भवेत्, न च कठोरवचनं ब्रूयात्, न हीनात् किंचित् गृह्णीयात्; न चान्येषां भयहेतुकं वचनं वदेत्, न च लोभसमुत्थितं कटुवचनं प्रयुञ्जीत। यः निन्दकः, कठोरवाग्, शल्यवत् परान् वाक्यैः विदारयति, सः मनुष्येषु परमदुर्भाग्यः ज्ञेयः, तस्य वदने विनाशः बध्नाति। सत्पुरुषैः सः अग्रे पूज्यः, पृष्ठतः रक्षितव्यश्च, सदा सतां कटुवचनानि सहनीयानि, सत्पथं च आचरितव्यम्, सुशीलः स्यात्। वदनात् इव बाणाः वाक्यानि निष्प्रयन्ति; येन तैः ताड्यन्ते, त्र्यहं शोचन्ति, परं ते अन्येषां प्राणान् न हिंसन्ति। तस्मात् बुद्धिमान् तादृशानि वाक्यानि न प्रयुञ्जीत। त्रिषु लोकेषु न तादृशं संयोगं विद्यते यथा मनुष्याणां मैत्री, दानं, मधुरवचनं च। अतः सदा स्निग्धवचनं वक्तव्यम्, न कठोरवचनम्; पूज्यः पूजनीयः, दातव्यं च, शापः कदापि न उच्येत। एवमुक्त्वा, एकदा महाराजः सर्वाणि कृत्यानि समाप्त्य, गृहम् त्यक्त्वा वनं गतः। तं पृष्टवान्—"हे नहुषात्मज, केन तपसा ययातिः समः भवति?" स उवाच—"देवेषु, मनुष्येषु, गन्धर्वेषु, महर्षिषु वा, हे वासव, न कश्चिदस्ति यः मया तपसा तुल्यः।" "यदा त्वं समानान् वा श्रेष्ठान्, हीनांश्च अवज्ञाय, तेषां शक्तिं न जानन्, तेन तव लोकाः समाप्ताः; पुण्ये क्षीणे, अद्य त्वं पतितः, हे राजन्।" ययातिरुवाच—"मया देवाः, ऋषयः, गन्धर्वाः, मनुष्याश्च अवज्ञाताः, तेन स्वर्गलोकात् पतितः अस्मि। दिव्यलोकात् वञ्चितः, सत्सु पतितुम् इच्छामि।" तं प्रत्युवाच—"सत्सु पतितः असि, राजन्, पदं हृतम्, परं अत्र पुनः प्राप्स्यसि। एतद् विदित्वा, हे ययाते, न समानान् श्रेष्ठांश्च अवज्ञेयाः।" ततः ययातिः अमरपतिना उपभुक्तात् पुण्यलोकात् अपतत्। तस्य पतनं दृष्ट्वा, राजर्षिः धर्मपालकः अष्टकः तम् उवाच। "कः त्वं, यः रूपेण वासवसमः, तेजसा अग्निवत् दीप्तिमान्, दिवि पतन्, मेघवत्, सूर्यवत् श्रेष्ठः?" "सूर्यपथात् पतन्तं त्वां दृष्ट्वा, अग्निसूर्यसमतेजसं, किं एतत् पतति? सर्वे विस्मिताः त्वां पश्यन्ति।" "त्वां दिव्यपथे स्थितं, इन्द्रसूर्यविष्णुतुल्यतेजसं दृष्ट्वा, सर्वे आगताः वयं, पतनकारणं ज्ञातुम् इच्छन्ति।" "न कश्चन त्वां प्रत्यक्षं पृच्छति, न त्वं अस्मान् पृच्छसि। अतः त्वां पृच्छामि—कः त्वं, किमर्थं आगतः?" "त्यज भयम्, शोकमपि, मोहं च; त्वं इन्द्रसमरूपवान्। इन्द्रोऽपि त्वां सत्सु क्षमितुं न शशाक।" "सज्जनाः सदा शरणं भवन्ति दुःखितानां; त्वं सत्सु अमरपतिसमः। सर्वे भूतानि अत्र संगतानि, त्वं समेषु स्थितः।" "दाहे अग्निः स्वामी, ग्रहे पृथिवी, प्रकाशे सूर्यः, सत्सु आगतः स्वामी।" ययातिरुवाच—"अहं नहुषपुत्रः ययातिः, पुरोः पिता। सर्वभूतानाम् अवमानात्, पुण्ये क्षीणे, स्वर्गात् पतितः अस्मि।" "अहं त्वत् ज्येष्ठः वयसा, अतः त्वां न नमामि। द्विजातिषु ज्ञानतपोजन्मना ज्येष्ठः पूज्यः।" अष्टक उवाच—"वयसा ज्येष्ठत्वं त्वया उक्तम्; परं ज्ञानतपसा वृद्धः सत्कार्यः।" "धर्मातिवृत्तिः पापं, तादृशाः पापलोकं यान्ति। साधवः दुष्टान् नानुवर्तन्ते; त्वं तेषां विरुद्धं उक्तवान्।" "मम वित्तं महदासीत्, परं प्रयत्नेन एतत् अवस्थां प्राप्तवान्। आत्महिताय यः यत्नं करोति, स पण्डितैः अनुकरणीयः।" "जीवलोके नानाविधानि रूपाणि, सर्वे दैववशाः, कर्मशक्तिं हृत्य, यद् लभ्यते, तत्र स्थितः पण्डितः न विचाल्यते, दैवं बलवत् इति मन्यते।" "सुखं वा दुःखं वा, प्राणी दैवेन अनुभवति, न स्वशक्त्या; तस्मात् दैवं बलवत्तमं ज्ञात्वा, न शोचेत्, न प्रमोदेत।" "दुःखे न संतप्येत, सुखे न प्रमुद्येत; पण्डितः सदा समचित्तः, दैवं बलवदिति मन्यते, न शोचेत्, न प्रमुद्येत्।" "भयकाले अहं न कदापि मूढः, न चित्ते दुःखम् उपजायते; यथा कर्ता विधत्ते, तथा स्यामीति चिन्तयामि।" "स्वेदजाः, अण्डजाः, उद्भिज्जाः, उरगाः, कृमयः, जलचराः, शिलाः, तृणानि, दारूणि च—सर्वे, यदा अन्तः आगच्छति, स्वभावं प्रतिपद्यन्ते।" "सुखदुःखयोः अनित्यत्वं ज्ञात्वा, हे अष्टक, किमर्थं शोचामि? किं कृत्वा न शोचेयम्? अतः प्रबुद्धः दुःखं त्यजामि।" एवं वदति ययातौ, अष्टकः पुनः पप्रच्छ—"पितामह, सर्वगुणसम्पन्न, सत्यम् आख्याहि—कथं स्वर्गे स्थितवान्?" "राजेन्द्र, विस्तारतः सर्वान् भुक्तान् लोकान्, यदा, यथा च, आख्याहि, धर्मज्ञः त्वं।" ययातिरुवाच—"अत्र अहं चक्रवर्ती आसम्; ततः महालोकान् प्राप्तवान्, सहस्रवर्षाणि तत्र स्थितवान्; ततः उच्चतरान् लोकान् प्राप्तवान्।" "पुनः पुरुहूतस्य रम्ये पुर्यां, सहस्रद्वारे, शतयोजनविस्तीर्णे, सहस्रवर्षाणि स्थित्वा, उच्चतरान् लोकान् प्राप्तवान्।" "ततः प्रजापतेः दिव्ये, अजरामरे लोके, यं प्रजापतिरपि दुर्लभं मन्यते, सहस्रवर्षाणि स्थित्वा, उच्चतरान् लोकान् प्राप्तवान्।" "देवदेवस्य निकेतने, लोकान् जित्वा, यथेष्टं वर्तमाने, सर्वैः देवैः पूजितः, तेजसा ऐश्वर्येण च समः स्थितवान्।" "नन्दने, इच्छया रूपाणि धारयन्, लक्षवर्षाणि, अप्सराभिः सहितः, सुगन्धिवातं, सुरम्यतरूणि च पश्यन्, स्थितवान्।" "तत्र, स्वर्गसुखासक्तः, दीर्घकालम् उपवसन्, कश्चित् देवदूतः घोरः, उच्चैः त्रिवारं 'नश्य' इति उच्चैः वदन्, माम् अवदत्।" "एतावद् मया ज्ञातम्, हे नरसिंह, ततः नन्दनात् पतितः, पुण्ये क्षीणे, दिवि देववाचः श्रुत्वा, कृपया माम् विलपन्तः।" "सहसा, पुण्ये क्षीणे, ययातिः पतितः, धर्मकृत्यश्लाघ्यः; पतन् एवमुक्तवान्—'कथं अहं सत्सु पतामि?'" एवं स धर्मपथं प्रवृत्तः ययातिः, पुण्ये क्षीणे, स्वर्गलोकात् पतितः, धर्मगौरवमूल्यं चिन्तयन्, सत्सु पतनस्य कारणं विमृशन्, धर्मार्थसंपन्नं संवादं अष्टकेन सह अकुरुत।