हे राजन्, सहस्रवर्षपर्यन्तं स राजा तादृशं जीवनमारब्धवान्। केवलं जलमेवाश्नन्, त्रीण्यब्दानि निगृहीतवाक्चित्तः स्थितवान्। ततः स एकवर्षं वायुभक्ष एव व्यतीत्य, अनिशः पञ्चाग्निषु तपः कृतवान्। षण्मासान् एकपादस्थितः केवलवायुभोजनः सन्, धर्मेण विश्रुतः स्वगतम् आरूढवान्, लोकान् परिगम्य। स्वर्गात् स राजा देवानां निवासे तिष्ठन्, त्रिंशद्भिः देवैः, साध्यैः, मरुद्भिः, वसुभिश्च पूजितः। ततः स धर्मात्मा, दमसंपन्नो राजा, देवलोकात् ब्रह्मलोकं गतवान्, तत्र चिरकालं वासं कृतवान्, यथाश्रुतम्। एकदा स राजा श्रेष्ठः ययातिः शक्रस्य समीपं गतवान्; कथा-अन्ते शक्रः तं पृथिवीपतिं पप्रच्छ। "यदा त्वद्रूपं पुरुः, हे राजन्, जरां गृहित्वा जनमध्ये विचरन्, तदा राज्यं दत्त्वा किमुक्तवान्? सत्त्वेन वद।" तदा स राजा प्रजासंमत्या पुरुम् अभिषिच्य प्रोवाच—"गङ्गायमुनयोः मध्ये सर्वं राज्यं तव। पृथिव्याम् मध्ये त्वं राजा, भ्रातरस्तव सीमासु राजानः।" "अक्रोधनः क्रोधवतां श्रेष्ठः; क्षमावान् अक्षमावतां श्रेष्ठः; अमानुषेषु मानुषः श्रेष्ठः; अशास्त्रेषु शास्त्रवित् श्रेष्ठः।" "यो निन्दितः प्रत्यनिन्दां न करोति, अपराधं क्षमते, स निन्दकं दहति, श्रियं च आप्नोति।" "न निन्दकः स्यात्, न कठोरवाग्भवेत्, न हीनात् किंचिदादद्यात्, न भयावहं वदेत्, न कठोरलोभवाक्यं ब्रूयात्।" "यो निन्दकः, कठोरवाग्, शल्यवद्भिः वाक्यैः परान् पीडयति, स जनानां मध्ये परमदुःखी, विनाशं मुखे बध्नाति।" "स सत्पुरुषैः पुरतः पूज्यः, पृष्ठतः रक्षितव्यः, सदा सतां कठोरवाक्यानि सोढव्यः, सदाचारं च पालनियः।" "शरवद् वाक्यानि मुखात् निष्प्रयान्ति; तैः ताडिताः त्र्यहं शोचन्ति, परं प्राणान् न हन्ति। बुद्धिमान् तानि वाक्यानि परेषु न प्रयुञ्जीत।" "त्रिषु लोकेषु न तथा संगः यथा मनुष्येषु सौहार्दम्, दानं, मधुरवाक्यं च।" "तस्मात् सदा स्निग्धवाक्यं वक्तव्यं, न कठोरवाक्यं; पूज्यः पूजनीयः, दातव्यं च, शापः न कदापि उच्चार्यः।" एवं सर्वकर्माणि कृत्वा, हे राजन्, त्वं गृहम् उत्सृज्य वनं गतवान्। तव तपसा ययातिः समो न कः? इति पृच्छामि, नहुषात्मन्। "देवेषु, मनुष्येषु, गन्धर्वेषु वा, महर्षिषु वा, हे वासव, मम तपसि समो न कश्चन।" "यदा त्वं समांश्चोत्तमान् चावज्ञाय, हीनांश्च न जानन्, तेषां शक्तिं न विज्ञाय, तदा तव लोकाः समाप्ताः; पुण्यं क्षीणं, त्वं पतितोऽसि, हे राजन्।" "अहं देवर्षिगन्धर्वमानुषानवज्ञाय, स्वर्गलोकात् पतितः; पुण्यं क्षीणं, हे देवेश, सत्सु पतितुम् इच्छामि।" "त्वं सत्सु पतितः, हे राजन्, राज्यं नष्टम्, अत्र पुनः प्राप्स्यसि। इदं ज्ञात्वा, हे ययाते, समांश्चोत्तमान् न गर्वय।" ततो ययातिः दिव्यलोकात् पतितः, तं पतन्तं दृष्ट्वा राजर्षिः श्रेष्ठः अष्टकः धर्मपालकः अपृच्छत्— "कः त्वं कुमार, यस्य रूपं वासवसमम्, तेजसा दीप्तः, वह्निवद्, विद्युन्मेखलः, दिविसदां श्रेष्ठः सूर्यवत् पतन्?" "त्वां सूर्यपथात् पतन्तं दृष्ट्वा, अगणिततेजसं वह्निसूर्यसमम्, किं नु एतद् पतति? सर्वे विस्मिताः, त्वयि चिन्तयन्ति।" "त्वां दिव्यपथे स्थितं दृष्ट्वा, इन्द्रसूर्यविष्णुतुल्यतेजसं, सर्वे आगताः, तव पतनकारणं ज्ञातुम् इच्छन्ति।" "कोऽपि त्वां प्रत्यक्षं न पृच्छति, त्वं च न पृच्छसि के वयम्। अहं त्वां पृच्छामि—कः त्वं, किमर्थं चागतः?" "त्यज भयम्, शोको मोहश्च त्वत्तः अपगच्छतु, त्वं इन्द्ररूपः। इन्द्रः अपि त्वां सत्सु न सोढुम् अशकत्।" "सत्पुरुषाः सदा सुखनष्टानां शरणम्; सत्सु त्वं अमरवरसमः। सर्वे प्राणी, चराचराः, अत्र समागताः; त्वं समेषु प्रतिष्ठितः।" "दाहे वह्निः स्वामी, ग्रहणे पृथिवी, प्रकाशे सूर्यः, सत्सु आगतः स्वामी।" अथ ययातिः उवाच—"अहं ययातिः, नहुषपुत्रः, पुरोः पिता। सर्वभूतानवज्ञया, पुण्यहीनः, स्वर्गलोकात् पतितः।" "वयोऽहं ज्येष्ठः, तस्मात् नमः न कृतम्। द्विजेषु ज्ञानतपसोर्जन्मना वा ज्येष्ठः पूज्यः।" अष्टक उवाच—"त्वं वयो ज्येष्ठत्वं ब्रवीषि, हे राजन्, किन्तु ज्ञानतपसा यो ज्येष्ठः, स एव द्विजेषु पूज्यः।" "धर्मविरुद्धं कर्म पापम्, तदनुवर्तिनः पापलोकं यान्ति। साधवः असाधून् नानुवर्तन्ते; त्वं तेषां विपरीतं प्रावोचः।" "मम धनं बहु, महदासीद्, किन्तु प्रयत्नेन इदं स्थानम् आप्तवान्। यः स्वार्थाय यत्नं करोति, स एव बुद्धिमान् इति पण्डिताः।" "संसारे बहूनि रूपाणि, सर्वे दैववशात्, कर्मशक्तिहीनाः; यत् प्राप्तं, तेन तुष्येत्, दैवं बलवत्तरम् इति बुद्ध्या।" "सुखदुःखयोः भाग्यसंयोगः, स्वशक्त्या न, तस्मात् दैवं बलवत्तरम् इति ज्ञात्वा, न शोचेत्, न प्रमोदेत।" "दुःखे न क्लिश्येत्, सुखे न हृष्येत्; सदा समचित्तः स्यात्, दैवं बलवत्तरम् इति चिन्तयन्।" "भयेऽपि न कदापि मुह्ये, हे अष्टक; न दुःखं मनसि जायते। यथा विधाता मम जगति विधत्ते, तथा भविष्यामि इति विचिन्तयामि।" "स्वेदजाण्डजौद्भिजसर्पकिटमत्स्याश्च, शिलास्तृणकाष्ठानि च, सर्वे स्वकाले स्वभावं प्रतिपद्यन्ते।" "अनित्यम् सुखदुःखं विज्ञाय, हे अष्टक, किमर्थं शोचामि? किं वा कृत्वा न शोचेयम्? तस्मात् जाग्रतः दुःखं वर्जयामि।