गायत्री सा, या ब्रह्मविद्यायाम् अधिगता, अर्धशरीरसम्भूता च, मातरूपेण प्रतिष्ठिता। तस्याः मनोः पत्न्यपि शतरूपा नाम, शतधा रूपैः शतधा चन्द्रियैः संयुक्ता, जगतः प्रथमजननी बभूव। तस्यां स मनुः सुखं, मनः, तपः, बुद्धिं, महत्त्वं, दिशां च भ्रमं सृष्टवान्। शतरूपायां सप्त पुत्रान् उत्पादितवान्। ते सप्त पुत्राः, मरिच्यादयः प्राज्ञाः, तस्य मनसः सम्भूताः। तेषां कृते, पूर्वे लोके सर्वविद्यया पूर्णः आसित्। ततो भगवान् वामदेवं त्रिशूलधरं, तथा सनत्कुमारं ज्येष्ठं सृष्टवान्, यो वृद्धेभ्यः अपि वृद्धः अभवत्। श्रीवामदेवः स्वमुखात् ब्राह्मणान्, बाहुभ्यः क्षत्रियान्, ऊरुभ्यः वैश्यान्, पादयोः शूद्रान् च सृष्टवान्। स मेघवर्णः विद्युत्, गर्जनं, मेघान्, रक्तवर्णचापान्, छन्दांसि, प्रजां च पर्जन्यं प्रथमतः सृष्टवान्। पश्चात् सर्वाणि तानि च। अनन्तरं प्रभुः punarapi साध्यान्, त्रिनेत्रान्, चतुश्चत्वारिंशत् कोटीन् जरामरणवर्जितान् प्राणिनः सृष्टवान्। वामदेवः मर्त्यान् अपि सृष्टवान्, किन्तु ब्रह्मणा तस्य सृष्टिः निरुद्धा, यतो हि सा सृष्टिः जरामरणरहितत्वात् असम्भव्या। या सृष्टिः शुभाशुभगुणयुक्ता, सा एव स्तूयते; एवं स सृष्ट्यादौ स्थम्भरूपेण अवस्थितः। ततः स्वायम्भुवो मनुः, महत्तपः कृत्वा, अनन्ता नाम्नि रूपसम्पन्नायां भार्यायाम्, द्वौ पुत्रौ—प्रियव्रतं च उत्तानपादं च—तथा धर्मपुत्रीं सूनृतां च उत्पादितवान्। उत्तानपादस्य मन्थरगामिन्यां अपस्यति, अपस्यन्त, कीर्तिमन्त, च ध्रुवः पुत्राः अभवन्। उत्तानपादः, प्रजापतिः, सूनृतायां ध्रुवं ससर्ज; ध्रुवः त्रिसहस्रवर्षाणि तपः कृत्वा, ब्रह्मणः वरात्, दिव्यं अचलं स्थानं प्राप्तवान्। सप्तर्षयः ध्रुवं पुरतः स्थिताः। मनोरपि धन्या नाम कन्या ध्रुवात् पुत्रं ससर्ज; शुचाय्या, अग्निदुहितर्या, शेषेभ्यः पुत्राः अभवन्। कृतः, रिपुः, जयः, वृत्तः, वृकः, वृकतेजसः, च चक्षुषः अभवन्; विरिण्यां ब्रह्मणः पौत्र्यां रिपुंजयः जातः। चक्षुषो मनुः वीराणस्य भार्यायां जातः; स नड्वलायां राजकन्यायाम् उत्पन्नः चाक्षुषः इति प्रसिद्धः। स दश पुत्रान्, पापरहितान्, वीर्यान्वितान्, उत्पादितवान्—ऊरुः, पूरुः, शतद्युम्नः, तपस्वी, सत्यवाक्, घविः, अग्निष्टुत्, अतिरात्रः, सुद्युम्नः, अपराजितः, च दशमः अभिमन्युः। ऊरोः भार्या अग्निदुहिता षट् पुत्रान् प्रजज्ञे—अग्निः, सुमनसः, ख्यातिः, क्रतुः, अङ्गिराः, च गयः। पितॄणां कन्या सुनीथा अङ्गात् वेनं जनयामास; स वेनः अधर्मात्मा, मुनिभिः भुजतः मन्थितः, तस्मात् बाहोः महाबलः पृथुः उत्पन्नः, स च द्वौ पुत्रौ उत्पादितवान्। अन्तरधानः शिखण्डिन्यां मारीचं ससर्ज; हविर्धानस्य अग्निदुहितर्यां धिषणा षट् पुत्रान् अप्यजनयत्—प्राचीनबर्हिषः, साङ्गः, यमः, शुक्रः, बलः, शुभः च। प्राचीनबर्हिः महाप्रजापतिः आसीत्; तेन हव्यधानेत्याख्याः बहवः अपत्याः उत्पादिताः। स सागरकन्यायां सवर्णायां दश पुत्रान् प्रजापतिः ससर्ज; सर्वे प्रचेतसः नाम्ना, धनुर्वेदे पारङ्गताः। तेषां तपोबलात् सर्वत्र वृक्षाः समृद्धाः; देवाज्ञया अग्निना ते दग्धाः। तेषां भार्या सोमकन्या मारीषा ख्यातिमती आसीत्; तस्यां श्रेष्ठः पुत्रः दक्षः जातः। दक्षात् पश्चात् सोमकन्या सर्वान् वृक्षान्, औषधीन्, चन्द्रवतीं नदीं च अप्यजनयत्। तस्मात् दक्षात्, सोमांशसम्भूतात्, अशीतिकोटयः सन्ततिः अभवन्; तेषां विस्तारं लोके प्रतिष्ठितानां वक्ष्यामि। केचित् द्विपादाः, केचित् बहुपादाः, केचित् वलिताननाः, केचित् शङ्खकर्णाः, केचित् कर्णपटलयुक्ताः। केचित् अश्वमुखाः, वृक्षमुखाः, केचित् सिंहमुखाः, श्वानवराहमुखाः, उष्ट्रमुखाः च अभवन्। धर्मात्मा दक्षः नानारूपान् म्लेच्छान् अपि ससर्ज; तान् मनसा सृष्ट्वा, पश्चात् स्त्रीः अपि उत्पादितवान्। दश धर्माय, त्रयोदश कश्यपाय, सप्तविंशतिं सोमाय, नक्षत्रनाम्नीः, कन्याः अदात्; ताभ्यः सर्वे देवाः, असुराः, मनुष्याः, अन्ये च जगति उत्पन्नाः। एवं, हे सूत, देवानां, दानवानां, गन्धर्वाणां, सर्पाणां, राक्षसानां च उत्पत्तिं विस्तारतः यथार्थतः कथय। पूर्वस्यां सृष्टौ संकल्पदर्शनस्पर्शनात् जातिः अभवत्; किन्तु दक्षप्रचेतसः अनन्तरं मैथुनसृष्टिः प्रवृत्ता। दक्षः पूर्वं स्वयम्भुवा प्राणिनां सृष्ट्यर्थं उपदिष्टः; स प्रथमतः कथं सृष्टिं कृतवान्, शृणु द्विजश्रेष्ठ। स देवसृष्टिं, ऋषिसृष्टिं, सर्पसृष्टिं च कृत्वा, जगत् न ववृधे; ततः मैथुनेन, पाञ्चजन्य्यां सह, सहस्राणि पुत्राणां ससर्ज। तान् दृष्ट्वा, श्रीनारदः, विविधप्रजासृष्ट्यर्थं, समागतान् हर्यश्वान् दक्षपुत्रान् सम्बोध्य वचनम् उक्तवान्—"भूमेः विस्तारं सर्वत्र, ऊर्ध्वं च अधः च, ज्ञात्वा, ततः जगत् विस्तारयन्तु।" तद्वचनं श्रुत्वा, ते सर्वदिशः गताः, नद्यः इव समुद्रं प्रति, अद्यापि न निवृत्ताः। हर्यश्वेषु नष्टेषु, प्रजापतिः दक्षः पुनः वैरिण्यां सह सहस्रं पुत्रान् ससर्ज।