राजा ययातिः शुक्लविवाहसमये देवयानीयाः पितरं शुक्राचार्यं स्मरन् एवमुक्तवान्—"शुक्रेण मे पूर्वं प्रोक्तम्—'वृषपर्वणः कन्या त्वया शय्यायाः नाह्वेया।'" तत्र धर्मार्थं ययातिः विवेकपूर्वकं वदति—"राजन्, हास्ये प्रोक्तं वचनं न दोषकरं, न च स्त्रीषु, न विवाहकाले, न मृत्युभये, न सर्वधननाशे; एतेषु पञ्च मिथ्यावचनानि पापरहितानि कथ्यन्ते। साक्षिप्रश्नकाले च स्त्रियः अन्यथा वदन्ति; तदा तेषां वाक्यं मिथ्या भवति। परस्परार्थे तु मिथ्यावक्ता सत्यं हिंसति।" "राजन्, प्राणिषु राजा प्रमाणम्; स चेन्मिथ्यावादी, नश्यति। धनार्थेऽपि क्लेशमापद्य, स मिथ्याचारं नाचरेत्। द्वे मतं स्त्रीषु—पतिरेव मित्रं च स्वामी च। विवाहे समता इति स्मर्यते; त्वं मम मित्रमसि यतोऽसि पतिः। मम व्रतमस्ति—याचमानाय दातव्यम्; त्वं च कामाय माम् याचसे। ब्रूहि, किं ते करवानि?" "राजन्, अधर्मात् मां रक्ष, धर्मं स्थापय। त्वया मया पुत्रा जायेरन्, लोके चोत्तमं धर्मं चरामि। त्रयः निर्धनाः—भार्या, दासः, पुत्रश्च; यत्किंचित्तैः लभ्यते, तद् स्वामिनः सम्पत्तिः। अहं त्वया भोक्तव्या, तव वशेऽस्मि; देवयानी चाहम् उभे त्वया पाल्ये।" एवं शार्मिष्ठया उक्तः राजा यथार्थं ज्ञात्वा तां सत्कृत्य धर्मं प्रतिष्ठापयत्। ततः स राजा शार्मिष्ठया सह संयोगमकरोत्, कामं प्राप्य, परस्परं मानयित्वा यथागतं निर्जग्मतुः। तस्मिन्संयोगे वृषपर्वणः कन्या शार्मिष्ठा प्रथमं गर्भमाधत्त। कालान्तरात् पद्मलोचना सा रानी देवयानी तेजसा सूर्यसमानं देवोपमं पुत्रं प्रसूतवती। तस्याः पुत्रोत्पत्तिं श्रुत्वा देवयानी शुद्धस्मिता शार्मिष्ठां प्रति शोकाकुला बभूव। ततः सा शार्मिष्ठां समीपं गत्वा पप्रच्छ—"सुमुखि, त्वया कामात् किं पापं कृतम्?" शार्मिष्ठा प्रत्युवाच—"कश्चिदृषिर्धार्मिकः वेदविद् मम समीपमागतः। तस्माद् अहं धर्मतः वरमयाचे। अहं कामात् पापं नाचरामि; अतः सुतो मम ऋषिसम्भूतः। सत्यं ते वदामि।" देवयानी तां प्रति—"एवं अस्तु, शार्मिष्ठे; न मे कोपः। यदि त्वया द्विजश्रेष्ठात् ज्येष्ठात् पुत्रः लब्धः, तदुत्तमम्। यदि सत्यमिदं शुभं च, स ऋषिः कः? तस्य वंशं नाम च इच्छामि श्रोतुम्।" शार्मिष्ठा प्रत्यब्रवीत्—"स तेजसा सूर्यसमानः, दृष्ट्वा तं न शक्नोमि पृष्टुम्।" एवं परस्परं संवाद्य हास्यपूर्वकं तौ उभे स्वगृहं जग्मतुर्भार्गवी सत्यं ज्ञात्वा। ततः राजा ययातिः देवयानीयां द्वौ पुत्रौ उत्पादितवान्—यदुं तुर्वसुं च, येन्द्रविष्णुसमानौ। शार्मिष्ठायाश्च त्रीन् पुत्रान्—द्रुह्युमनुपूरून्क्रमेण। कालेन देवयानी पतिसहितं हरितवनं जगाम। तत्र दिव्यरूपान् बालकान् क्रीडतः दृष्ट्वा विस्मिता साऽब्रवीत्—"कस्येमे पुत्रा, राजन्, ये देवसुतोपमा रूपेण तेजसा च त्वां समाः?" राजानं पृष्ट्वा, सा बालकानपि पप्रच्छ—"किं नामानि, कः वंशः, किम् ब्राह्मणपुत्रा भवन्ति?" सत्यमेव वदन्तु, मम श्रोतुम् इच्छ। तदा तत्रस्थया स्त्रिया निर्देशिताः ते राजानं दर्शयामासुः। बालकाः ऊचुः—"शार्मिष्ठा जननी।" इत्युक्त्वा तेन सह राजानं प्रति जग्मुः। राजा देवयानीयाः सन्निधौ तान् न सत्कृतवान्; तदा बालकाः रुदन्तः शार्मिष्ठां प्रति जग्मुः। तं बालानां पितृस्नेहं दृष्ट्वा, सत्यं विज्ञाय, शार्मिष्ठा रानी वाक्यमुवाच—"मम वशे सन्, त्वं यद् अप्रियमकरः, किं दानवाचारं नु त्वया कृतम्? नु त्वं न भीषसि?" शार्मिष्ठा प्रत्यवदत्—"यदृषिणा प्रोक्तं, तद् सत्यम्। धर्मतः सम्यगाचरन्ती अहं त्वां न भीषये। त्वया राजा यः स्वीकृतः, स मया अपि धर्मतः स्वीकृतः; सखीपतेः पतिः धर्मतः स्वपतेरिव भवति। त्वं ब्राह्मणीनां ज्येष्ठा, पूज्या, मान्या च; परं राजर्षिः मम त्वत्तः अधिकपूज्यः—किं न जानासि?" एवं तस्याः वाक्यं श्रुत्वा देवयानी राजानं प्रति—"राजन्, अद्याहं न स्थास्यामि; त्वया मय्यन्यायः कृतः।" इति प्राह। सा शोकसंतप्तां, अश्रुपूर्णलोचनां, कषायाक्षीं त्वरया उत्थाय पितुः समीपं प्रति जगाम। राजा चिंतातुरः पृष्ठतः अनुगम्य तां प्रसादयितुम् यत्नं चकार, सा तु कोपवशात् न प्रत्यपश्यत्। सा अश्रुपूर्णलोचना, राजानं विना किञ्चिदपि न उक्त्वा, शीघ्रं काव्य उशनसः पितुः समीपं प्राप। पितरं दृष्ट्वा प्रणम्य तस्य पुरतः स्थितवती; ततः ययातिः भार्गवं पूजयामास।