देवयानीयाः प्रेरणया ब्राह्मणः स्वशिष्येभ्यः विरम्य त्यजति स्म, तस्याः या का चन कामना सा त्वया, निष्कलङ्के, पूर्तव्या। त्वं देवयानीयाः दासी जाता सुन्दरी च। तदा उक्तम्—"या या कामना देवयानीयाः स्यात्, तां तां अहं अद्यैव करिष्यामि। न शुक्रो न देवयानी मयि कदाचिद् कोपं कुर्याताम्।" अथ पितुः आदेशेन सह सहस्रदासिभिः सा शीघ्रं सुवर्णमन्दिरात् पालकीं समारुह्य निर्गता। "सह सहस्रदासिभिः अहं तव दासी च परिचारिका च; नूनं यत्र तव पिता त्वां दास्यति, तत्र अहं यास्यामि।" इति शर्विष्ठा उक्तवती। तदा सा देवयानी—"अहं स्तुतस्य पुत्री, याचकस्य च; यः पूज्यते तस्य पुत्र्या कथं दास्यां भवितव्यम्?" इति अवदत्। पुनः उक्तम्—"येन केनापि उपायेन दुःखितबान्धवानां सुखं क्रियते, तेनैव पन्था अहं तव पितुः यत्र दास्यसि, तत्र त्वामनुगमिष्यामि।" इत्युक्ते, वृषपर्वणः कन्या दास्यां स्वीकृत्य देवयानी, राजन्, स्वपितरं प्रति वाक्यमिदम् अवदत्—"नगरं प्रवेक्ष्यामि, पितः; तुष्टा अस्मि, द्विजोत्तम। तव विद्या अच्युता, त्वं च विद्यायाः शक्तिमान्।" एवं उक्त्वा, सः तेजस्वी द्विजोत्तमः प्रमुदितः सर्वैः दानवैः पूजितः नगरं प्रविवेश। कालान्तरे, देवयानी स्त्रीणां श्रेष्ठा किञ्चिद् क्रीडार्थं वनं निर्गता। सह सहस्रदासिभिः शर्विष्ठया च सा तत्रैव स्थले सम्प्राप्य यथाकामं विचचार। सर्वाः सख्यः प्रमोदिता वसन्तमधुना पिबन्त्यः क्रीडायां रमन्ते स्म। विविधान्नानि फलानि च भुञ्जानाः पुनः नहुषः राजा मृगयायै तत्र आगतः। स राजा तस्मिन्नेव स्थले पिपासुः जलाकाङ्क्षी देवयानीयं शर्विष्ठां ताः च स्त्रियः अपश्यत्। दिव्याभरणभूषिताः ताः स्त्रियः पिबन्त्यः, तासां मध्ये शुद्धस्मिता देवयानी उपविष्टा आसीत्। तासां मध्ये सा रूपेण अनुपमा आसीत्, कुलीनस्त्री, शर्विष्ठया पादसंवाहनादिभिः सेव्यमाना। द्विसहस्रदासीभिः द्वाभ्यां च युवत्याभिः परिवृता, राजा पप्रच्छ—"एषां वंशं नामानि च वद।" तदा देवयानी अवदत्—"श्रृणु राजन्, वक्ष्यामि। अहं शुक्रस्य, असुराचार्यस्य, पुत्री। एषा मे सखी दासी, यत्र अहं तत्र गच्छति। एषा शर्विष्ठा, वृषपर्वणः दानवाधिपतेः पुत्री।" पुनः राजा पप्रच्छ—"कथं तव सखी दासी, एषा कुलीनयुवती, असुरपतिपुत्री? अतीव मे कौतूहलम्।" देवयानी अवदत्—"सर्वं, नरशार्दूल, दैवयोगेन भवति; दैववशात् एवमिति ज्ञात्वा मनः न संतापय।" पुनः सापृच्छत्—"राजरूपधारी त्वं ब्राह्मणवद्भाषसे; तव नाम, वंशं, पितरं च वद।" राजा अवदत्—"ब्रह्मचर्येण वेदं समग्रं विजितवान्; अहं राजा युवराजश्च, ययातिरिति प्रसिद्धः।" ततः देवयानी पप्रच्छ—"कस्मात् त्वं, राजन्, अत्र आगतः? किम् जलार्थी, किम् वा मृगयार्थी?" राजा अवदत्—"मृगयार्थी, सुमुखि, जलार्थं अत्र आगतः। बहुना पृच्छसि, इदानीं मां विसृज।" देवयानी अवदत्—"द्विसहस्रदासिभिः शर्विष्ठया च अहं तव वशे। सौम्य, भर्ता भव।" राजा अवदत्—"जानिहि, शुभे, अहं योग्यः नास्मि; राजानः त्वां तव पितरः न प्रयच्छन्ति।" देवयानी प्रत्युवाच—"क्षत्रियो ब्राह्मणश्च ब्रह्मणा संयुक्तौ; क्षत्रियः ब्राह्मणे प्रतिष्ठितः, ब्राह्मणः क्षत्रियेषु; नहुषपुत्र, न मुनिर्न मुनिपुत्रः त्वं माम् वृणीष्व।" पुनः—"चतुर्वर्णाः, सुश्रोणि, एकदेहसमुत्पन्नाः, स्वकर्मसु स्वशौचेषु च स्थिताः; तेषु ब्राह्मणः श्रेष्ठः।" इति उक्त्वा, देवयानी पुनरुवाच—"नहुषस्य पुत्रेण पाणिग्रहणं न कदापि कृतपूर्वम्; त्वया प्रथमं पाणिः गृहीतः, तस्मात् त्वां वृणोमि।" "यस्य मनः स्थिरं, तस्य पाणिं ऋषिपुत्रेण वा ऋषिणा वा त्वया वा गृहीतेन अन्येन पुरुषेण कथं स्पृश्यम्?" "कोपितः ब्राह्मणः विषधरात् सर्पात् सर्वतोमुखात् वह्नेश्च दुःसहतरः, विशेषतः बुद्धिमता पुरुषेण।" तदा राजा पप्रच्छ—"कथं ब्राह्मणः विषधरात् सर्पात् सर्वतोमुखात् वह्नेश्च दुःसहतरः? इति पृच्छामि, नृपश्रेष्ठ।" देवयानी अवदत्—"विषधरः सर्पः एकं दंशति; शस्त्रं एकं हन्ति; कोपितः ब्राह्मणः तु राज्यं समग्रं, प्राचीनं अपि, विनाशयति।" "तस्मात् ब्राह्मणः दुःसहतरः, सुभगे; अतः तव पिता माम् न तुभ्यं दत्तवान्, न च अहं त्वां पतिं कुर्वे।" "पित्रा दत्ता मां गृहाण; त्वं, राजन्, मया वृतः; या दत्ता सती, स गृहीता च, तयोः न किञ्चित् भयम्।" ततः देवयानीयाः आज्ञया तस्याः धात्री शीघ्रं गत्वा सर्वं यथावत् तस्यैः पित्रे निवेदयत्। तद् श्रुत्वा भर्गवः राजानं दर्शयामास। ब्राह्मणं समुपगतं दृष्ट्वा ययातिः पृथिवीपतिः तम् अपश्यत्। ययातिः कृताञ्जलिः प्रणम्य स्थित्वा ब्राह्मणं काविं नमस्कृत्य तेन मधुरं प्रियं च वाक्यम् शुश्राव। देवयानी पितरं प्रति अवदत्—"एष राजा, नहुषस्य पुत्रः, विषमस्थितौ मम पाणिं गृहीत्वा माम् वृतवान्। त्वां नमामि, माम् अस्मै दहेहि; अन्यं पतिं न वृतवती अस्मि।