दानवानां नाथाः, युष्माकं किमपि दुःखकरं मम पुत्र्याः कृते सहनं न शक्नोमि, सा हि मम प्रिया—इत्युक्त्वा वृषपर्वा दानवान् समुद्रं प्रविशन्तु वा, दिशः गच्छन्तु वा, इत्याज्ञापयत्। देवयानी प्रसादिता भवतु, मम प्राणाः तस्या एव अधीनाः; अहं तस्या सर्वहितदः, यथा बृहस्पतिः इन्द्रस्य। पृथिव्यां यत् किञ्चिद् दानवराज्ञां धनम् अस्ति—गजाः, रथाः, अश्वाः वा—हे भार्गव, तस्य सर्वस्य स्वामी त्वं अपि अहम् अपि। दैत्याधिपतिनां यत् किञ्चिद् निधिः अस्ति, तस्यापि स्वामी अहम्, यदि केवलं देवयानी प्रसादिता भवेत्। ततः शुक्रः शीघ्रं तं राजानं सह गत्वा देवयानीयैवमुवाच—“सौभाग्यवती, तव अभिलाषितं सम्पादितम्।” देवयानी तु प्रत्युवाच—“राज्ञः धनस्य त्वं यदि नाथः स्याः, अहं न जानामि; स एव राज्ञः मम उक्त्वा दर्शयतु।” राजा तु देवयानीयैवमुवाच—“शुद्धस्मिते देवयानि, यत् किञ्चिद् त्वं कामयसे, तत् दुष्करमपि, अहं दास्यामि।” देवयानी तु प्रार्थयते—“सहस्रदासीभिः सह शर्मिष्ठां दासीं इच्छामि; या यत्र मम पितर् मां दास्यति, तत्र सा माम् अनुयातु।” राजा तु आज्ञापयत्—“उत्तिष्ठ, धायिके, शीघ्रं गत्वा शर्मिष्ठां आनय; देवयानी यत् इच्छति तत् करोतु।” धायिका तु तत्र गत्वा शर्मिष्ठायै प्राह—“उत्तिष्ठ, शुभे शर्मिष्ठे, स्वबान्धवानां सुखं कुरु।” सा पुनः अवदत्—“ब्राह्मणः देवयानीयै प्रेरितः शिष्यांश्च परित्यजति; तस्या यद् इच्छितं तत् त्वया साध्यं, निष्कलुषे, त्वं देवयानीयाः दासी जाता, सुशोभने।” शर्मिष्ठा तु प्रत्युवाच—“यद् इच्छति सा, तत् अहं अद्य करिष्यामि; न शुक्रः न वा देवयानी मयि कोपं यान्तु।” ततः सा पितुः आज्ञया सहस्रकन्याभिः सहित्या, रथ्यां शीघ्रं निर्ययौ, दिव्ये पालङ्के। सा देवयानीयैवमुवाच—“सहस्रदासीभिः सह अहं तव दासी परिचारिका च; यत्र तव पितर् त्वां दास्यति, तत्र निश्चितं गमिष्यामि।” पुनः सा व्याहरत्—“अहं प्रशंसितस्य, याचतः, लब्धस्य च पुत्री; कatham् पूजितस्य पुत्री दासी स्यात्?” तथापि सा अवदत्—“येन केनापि प्रकारेण क्लिश्यमानबान्धवानां सुखं यच्छेयम्, यत्र तव पितर् त्वां दास्यति, तत्र त्वां अनुसरिष्यामि।” यदा वृषपर्वणः पुत्र्या दास्ये स्वीकृते, तदा देवयानी, राजन्, पित्रे इदं वचनं अवदत्—“नगरं प्रविशामि, पितः; अहं तुष्टा, ब्राह्मणश्रेष्ठ; तव विद्या अव्यभिचारिणी, त्वं च विद्याबलसम्पन्नः।” एवं उक्त्वा द्विजश्रेष्ठः, सर्वैः दानवैः पूजितः, प्रमुदितः, नगरं प्रविवेश। दीर्घेण कालेन, पुनः, देवयानी स्त्रीषु श्रेष्ठा, वनं क्रीडनार्थं निर्गता। सहस्रदासीभिः सह शर्मिष्ठया च सा तत्रैव देशे प्राप्ता, यत्र यत्र इच्छति तत्र विचचार। सर्वैः प्रहृष्टाभिः सखीभिः सह, वसन्तमधुना पिबन्त्यः, क्रीडायां रममाणाः। ताः विविधानि भोज्यानि, फलानि च भुञ्जानाः, पुनः नहुषः राजा मृगयां काङ्क्षन् तत्रैव आगतः। स तत्र आगत्य, तृषार्तः, जलम् इच्छन्, देवयानीं शर्मिष्ठां ताः च स्त्रियः अपश्यत्। ताः दिव्याभरणभूषिताः, पिबन्त्यः, देवयानीं च शुद्धस्मितां मध्ये उपविष्टां दृष्ट्वा। तासां मध्ये सा रूपेण अतुल्या, कुलवती, शर्मिष्ठया पादप्रक्षालनादिना सेव्यमाना। द्विसहस्रदासीभिः, द्वाभ्यां युवतिभिः च परिवृता, राजा तेषां वंशं नामानि च पप्रच्छ। देवयानी तु प्रत्युवाच—“राजन्, मम वचनं शृणु; अहं शुक्रस्य, असुराचार्यस्य, पुत्री। एषा च मम सखी दासी; यत्र अहं गच्छामि, तत्र सा; सा शर्मिष्ठा, वृषपर्वणः, दानवराजस्य, पुत्री।” राजा पृष्टवान्—“कथम् एषा सुश्रोणी, असुराधिपतेः कन्या, दासी जाता? महदस्ति मे कौतूहलम्।” देवयानी अवदत्—“सर्वं, नरश्रेष्ठ, दैववशात् प्रवर्तते; विधिना निश्चितं इति ज्ञात्वा, मनः न विह्वलय।” राजा पुनः पप्रच्छ—“राजरूपधारी त्वं ब्राह्मणवद् भाषसे; तनु नाम, कुलं, पितरं च वद।” राजा प्रत्युवाच—“ब्रह्मचर्येण अहं समग्रं वेदमधीतवान्; अहं राजा च राजपुत्रश्च, ययातिः प्रसिद्धः।” देवयानी पृष्टवती—“कस्मात् कारणात्, राजन्, अत्र आगतः? जलार्थं वा, मृगयार्थं वा?” राजा प्रत्युवाच—“मृगयां कामयन्, सौम्ये, जलार्थं अत्र आगतः; बहुधा मां पृच्छसि, त्वं मम गन्तुमनुज्ञां ददातु।” देवयानी तु अवदत्—“द्विसहस्रदासीभिः, शर्मिष्ठया च सह, अहं तव अधीना; सौम्य, त्वं मे पतिः भव।” राजा प्रत्युवाच—“शोभने, अहं न योग्यः; राजानां विवाहः तव पित्रा न कृतः, देवयानि।” तदा देवयानी अवदत्—“क्षत्रियः ब्राह्मणेन च ब्रह्मणा संयोजितः; क्षत्रियः ब्राह्मणे प्रतिष्ठितः, ब्राह्मणः क्षत्रिये; न त्वं मम वरः, न मुनिः, न मुनिपुत्रः, नहुषस्य पुत्र।” पुनः सा अवदत्—“चतुर्वर्णाः, सुश्रोणि, एकशरीरात् जाताः, स्वकर्मसु, स्वशौचेषु च स्थिताः; तेषु ब्राह्मणः श्रेष्ठः।” अन्ते देवयानी ययातिम् अवदत्—“नहुषस्य पुत्रेण पाणिग्रहणं न कृतम्; त्वमेव मम पाणिं प्रथमं गृहीतः, तस्मात् त्वां वरयामि।” एवं सुसम्प्रयुक्तानि श्लोकान् आधार्य, कथा एकसूत्रेण प्रवहति।