काव्यः कन्यां देवयानीयां वन्याश्रमे दृष्ट्वा स्नेहेन बाहुभ्यां परिष्वज्य, दुःखितः सान्त्वनपूर्वकं वचनमिदं प्राह—“सर्वे जनाः स्वकर्मदोषैव सुखदुःखानि अनुभवन्ति; अहं मन्ये, त्वया किञ्चित् पापं कृतमस्ति, तस्यैतत् प्रायश्चित्तमुपपन्नम्। किं प्रायश्चित्तेन किं वा, शृणुष्व यथावृत्तं यन्मया शमश्रवायै वृषपर्वणः पुत्र्यै श्रुतम्। सैव वदति—‘अहं दैत्यगीतिः।’ इत्येवं वृषपर्वणः कन्या शमश्रवा ममोक्तवती। सा कोपात् रक्तलोचना, कठोरं तीक्ष्णं च वाक्यमुवाच—‘त्वं स्तुत्यपुत्री, याचकस्य च पुत्री; अहं तु स्तुतस्य दातुः, न तु याचमानस्य कन्या।’ इत्येवं शमश्रवा गर्वयुक्ता कोपसमुन्नद्धनेत्रा मामवोचत्। पुनः सा प्राह—‘यदि अहं स्तुत्यपुत्री, त्वं याचकस्य कन्या, तर्हि शमश्रवां तुष्टिं नेष्यामि।’ एवं सखी मम उक्तवती। वृषपर्वा स्वयमेतद्विजानाति, शक्रोऽपि नहुषः च; मम शक्तिर्यथा ब्रह्माणं तथा दिव्या, द्वन्द्वातीताऽचिन्त्या च। ततः काव्यः देवयानीयां सान्त्वयन् उवाच—“देवयानि, यः पुरुषः परैः कृतं कठोरं वाक्यं सदा सहते, स सर्वं जगज्जयति। यः क्रोधोन्मथितं मनः संयम्य, अश्वमिव रश्मिभिः निगृह्णाति, स एव पण्डितैः सारथिरित्युच्यते, न तु केवलं रश्मिधारकः। यः क्रोधं क्रोधाभावेन जयति, स सर्वं जगज्जयति। यः क्षमया क्रोधमपाकरोति, सर्प इव जीर्णचर्म त्यजति, स एव पुरुषः कथ्यते। यः धर्मं चिन्तयति, अत्यन्तं सहते, क्लेशितोऽपि महतीं पीडां नानुभवति, सैव श्रीसंपदाम् पात्रमस्ति। यः पुरुषः प्रतिमासं शतश्वमेधयज्ञान् वर्षशः कुर्यात्, यश्च सर्वदा निरामर्षः स्यात्, तयोः क्रोधरहितः श्रेष्ठः। बालाः स्त्रियश्च अविवेकिनः वैरं कुर्वन्ति; पण्डिता बलाबलविज्ञानेन नैव वैरं कुर्वन्ति। अहं तु बाल्यादेव कर्मणां आगामिनिर्गमनं, क्रोधसमुत्थानं, वाचालत्वं, कर्मणः च बलाबलं जानामि। शिष्यस्य अनुशासनहीनं आचरितं धर्मकामेन न सहनीयम्; न च अहं दुष्टमिश्रिताचारैः सह कदापि वसामि। ये न पुरुषं आचारेण वा वंशेन वा पूजयन्ति, तेषु पण्डिताः कुशलं न पश्यन्ति, तैः सह दुष्टबुद्धिभिः न वासः कर्तव्यः। यत्र आचारवंशयोः मान्यः पुरुषः, तत्र सत्पुरुषैः वासः कर्तव्यः; स एव श्रेष्ठो निवासः कथ्यते। वृषपर्वणः कन्यायाः तदतिक्रूरं वचनं हृदयं मे दहति, यथा दारुषु अग्निः। त्रिषु लोकेषु, वत्से, न किञ्चिदस्ति दुःखतरं, यथा दरिद्रः स्वशत्रोः ऐश्वर्ये सेवकः भवति।” एवं स्थिते, काव्यः भृगुष्रेष्ठः कुपितचित्तः वृषपर्वाणमुपगम्य, यथोचितं विचिन्त्येदमुवाच—“राजन्, अधर्मः न हि साक्षात् क्षिप्रं फलं ददाति, गौः इव शनैः शनैः चक्रवत्तनुते, मूलानि च छिनत्ति। यः स्वकर्मणि, आत्मनः पुत्रपौत्रेषु च, दोषं न पश्यति, तस्य कर्म त्रिवर्गात् अपि अधिकम्। पापस्य फलं निश्चितं भवति, यथा आचार्येण भुक्तं अन्नं उदरे; यदा ब्राह्मणः कचः, अङ्गिरसः पुत्रः, त्वया हतः, तदा एवमासीदिति। सः निर्दोषाचारः, धर्मज्ञः, सेवायां तत्परः, मम गृहे भक्तः, निहन्तव्यः नासीत्; मम कन्यायाः अपि हननं तथैव। इदं विद्धि वृषपर्वन्—त्वां तव च बान्धवान् परित्यजामि। न शक्नोमि तव राज्ये वसितुं, न च तव सह स्थातुम्। अद्य दानवः मिथ्यावादी इति वेद्मि, यः स्वकन्यायाः दुःखमपि न पश्यति। त्वयि, भार्गव, न दोषः, न च मिथ्या; सत्यं धर्मश्च त्वय्यस्ति—त्वं मयि प्रसन्नो भव। यदि त्वं, भार्गव, अद्य अस्मान् त्यक्त्वा गच्छसि, अहं सागरं प्रविश्यामि; अन्यः मे शरणं नास्ति। त्वं समुद्रं प्रविश, दिशः वा गच्छ, असुराः; अहं मम कन्यायै किंचित् अप्रियं सहितुं न शक्नोमि, सा हि मम प्राणाः। देवयानी तुष्टिं प्राप्नुयात्, सा हि मम जीवितं; यथा बृहस्पतिः इन्द्रस्य हितकर्ता, तथा अहं तस्या हितदः। यत्किञ्चिदस्ति असुराधिपानां धनं पृथिव्यां—गजाः, रथाः, अश्वाः वा—तस्मिन् त्वं, भार्गव, मम च स्वामी। यद्यदस्ति दैत्यनाथानां निधिं, महासुर, तत्रापि मम स्वामित्वं—यावत् देवयानी तुष्टा भवेत्।” एवं श्रुत्वा, शुक्रमुनिः शीघ्रं राज्ञा सह गत्वा देवयानीयै उवाच—“सौभाग्यवती, तव याचितं दत्तमस्तु।” देवयानी तु प्राह—“यदि त्वं, भार्गव, राजधनस्य स्वामी, अहं न जानामि; स्वयं राजा तत् ब्रूयात्।” वृषपर्वा तामुवाच—“शुद्धस्मिते देवयानि, यदिच्छसि, तत् दास्यामि, यद्यपि अतिदुर्लभम्। सहस्रदासीभिः सह शमश्रवां दासीं इच्छामि; या यत्र पितरि मम दास्यति, तत्र सा मामनुगच्छेत्।” राजा प्रोवाच—“उत्तिष्ठ, धात्रि, शीघ्रं गत्वा शमश्रवां आनय; देवयानी यथेष्टं करोतु।” ततः धात्री तत्र गत्वा शमश्रवां वचोऽब्रवीत्—“उत्तिष्ठ, भाग्यवती शमश्रवे, स्वबान्धवानां सुखाय कुरु।