शुक्रस्य ज्ञानविज्ञानेन देवैः हताः दैत्याः पुनरुत्थापयितुं समर्थः, तस्य कन्या अहं अस्मि। नूनं त्वं मां न जानासि। राजन्, एषा मम दक्षिणहस्तः ताम्रवर्णनखयुक्तः—त्वं मां उत्थापय, यतः त्वं मया कुलीनः इति मन्ये। त्वां शान्तं, शक्तिमन्तं, कीर्तिमन्तं च जानामि; अतः त्वं मां कूपे पतितां उत्थापयितुमर्हसि। नहुषपुत्रः तां ब्राह्मणीं विज्ञाय, तस्याः दक्षिणहस्तं गृहित्वा कूपात् उत्थापितवान्। ततः राजा ययातिः शीघ्रं तां कूपात् उत्थाप्य, तां सुन्दरजघनां संबोध्य, निजां पुरीं प्रत्यागतः। नहुषवंशजः गच्छति, देवयानी उपहासिता दुःखेन पीडिता, पुनः घूर्णिकां प्रत्यागतां सम्बोधितवती। "शिघ्रं गच्छ, घूर्णिके! मम सर्वं पितरं कथय; अहं वृषपर्वणः नगरं न प्रवेश्यामि।" ततः घूर्णिका असुरस्य प्रासादं शीघ्रं गत्वा, काव्यं दृष्ट्वा, कम्पमाना विषण्णा च, एतद्वचनं उवाच। "देवयानी वनमध्ये शर्मिष्ठया, वृषपर्वणः कन्यया, हता।" तत् श्रुत्वा काव्यः, पुत्री शर्मिष्ठया हता इति, त्वरया वनं गतः, दुःखसंतप्तः पुत्रीं अन्वेषयन्। वनाश्रमे पुत्रीं देवयानीं दृष्ट्वा, काव्यः तां बाहुभ्यां आलिंग्य, शोकाकुलः इदं वचनं उवाच। "सर्वे जनाः सुखदुःखं स्वदोषेण अनुभवन्ति; मन्ये, त्वया कश्चित् अपराधः कृतः, तस्य प्रायश्चित्तमिदम्। प्रायश्चित्तं अस्ति वा नास्ति वा, शर्मिष्ठया वृषपर्वणः कन्यया मम यदुक्तं तत् शृणु। सा उवाच—'अहं दैत्यगायिका।' एवं शर्मिष्ठा वृषपर्वणः कन्या मम उक्तवती।" क्रोधेन रक्तलोचना, तीक्ष्णं कटुं च वचनं उवाच—'त्वं स्तुतिकर्तुः कन्या, याचकस्य कन्या च।' 'अहं स्तुत्यस्य कन्या, दातुः कन्या, न ग्रहणकर्तुः।' एवं शर्मिष्ठा वृषपर्वणः कन्या क्रोधरक्तलोचना, गर्वपूर्णमुखा, मम उक्तवती। 'यद्यहं स्तुत्यस्य कन्या, त्वं ग्रहणकर्तुः कन्या, तर्हि शर्मिष्ठां प्रसादयिष्यामि।' एवं मम सखी उक्तवती। वृषपर्वा स्वयं एतद् जानाति, शक्रः, नहुषराजा च; मम शक्तिः दिव्या, द्वैतातीताः, ब्रह्मवत् अचिन्त्या।" ततः काव्यः देवयानीं सम्बोधितवान्—"देवयानि, यः पुरुषः सदा परेषां कटुवचनानि सहते, स सर्वं जगत् जयति। यः उद्यममानं क्रोधं यथाश्वं रश्मिभिः निगृह्यति, स एव पण्डितैः सारथिः कथ्यते, न केवलं रश्मिधारणः। यः उद्यममानं क्रोधं अकृधेन जयति, स सर्वं जगत् जयति। यः उद्यममानं क्रोधं क्षमया निवारयति, यथा सर्पः जीर्णत्वचं त्यजति, स एव पुरुषः इति कथ्यते। यः धर्मं चिन्तयति, अतीव सहनशीलः, क्लेशितः अपि नातिव्यथितः, सैव संपदां पात्रम्। यः मासे मासे शतं अश्वमेधयागं वर्षे वर्षे करोति, यः च सर्वेषां प्रति कदाचित् क्रोधं न करोति—क्रोधरहितः तयोः श्रेष्ठः।" "बालाः, स्त्रियः च, अविचारिणः, वैरं कुर्वन्ति; पण्डिता एव न कुर्वन्ति, ते बलाबलम् अवगच्छन्ति। अहं, प्रिय, बाल्ये अपि, कर्मणां आगमनं गमनं च जानामि; क्रोधे वा, अतिकथने वा, कर्मणः बलाबलम् अवगच्छामि। शिष्यस्य अनुशासनरहितं आचरं धर्मकामेन न सहनीयम्; दुष्टमिश्राचारिणां मध्ये वासे मम रतिर्नास्ति।" "यत्र जनाः पुरुषं आचारवंशयोः कारणे सम्मानयन्ति, तत्र सतां मध्ये वासः कर्तव्यः; स एव श्रेष्ठः निवासः। वृषपर्वणः कन्याया दूषितं भीषणं च वचनं मम हृदयम् दहति, यथा काष्ठे अग्निः। त्रिषु लोकेषु, प्रिय, न किञ्चित् दुष्करतरं पश्यामि, यथा विपन्नः प्रतिद्वन्द्विनः संपदः सेवते।" ततः काव्यः, भृगुष्रेष्ठः, वृषपर्वणं उपगम्य, उपविष्टं, क्रोधपूर्णचित्तः, विचार्य वचनं उवाच—"अधर्मः, राजन्, गोवत् तत्क्षणं फलम् न ददाति; शनैः शनैः, वृत्तिं परिवर्तयन्, मूलानि अपि छिनत्ति। यः आत्मनि, पुत्रे, पौत्रे वा, दुष्कृतं न पश्यति, तद् कर्म त्रिवर्गात् अधिकम्। पापं निश्चितं फलति, यथा आचार्येण खादितं अन्नं उदरे; यदा ब्राह्मणः कचः, अङ्गिरसः पुत्रः, त्वया हतः, तथैव। सः निर्दोषाचारः, धर्मज्ञः, सेवायाम् उत्सुकः, मम गृहे भक्तः—अयोग्यः मरणाय; मम कन्या अपि, तस्य हननाय। वृषपर्वन्, इदं जानिहि—त्वां तव बान्धवान् च परित्यजामि। अहं तव राज्ये स्थातुं न शक्नोमि।" वृषपर्वणः प्रत्यवदत्—"अद्य दैत्यं मिथ्यावादिनं पश्यामि; त्वं स्वकन्यां उपेक्ष्य, दुःखिता अपि।" काव्यः प्रत्यवदत्—"त्वयि, भर्गव, न दोषः न मिथ्यावादः; सत्यं धर्मं च त्वयि—मम कृपां कुरु।" वृषपर्वणः पुनः उवाच—"अद्य, भर्गव, यदि त्वं अस्मान् परित्यज्य गच्छसि, अहं समुद्रं प्रवेश्यामि; अन्यः मम रक्षणं नास्ति।" एवं स्नेहपूर्णं, धर्मयुक्तं, क्रोधशमितं, दुःखसंतप्तं च कथा प्रवहति।