शर्मिष्ठा देवयानीयाः विस्मयं दृष्ट्वा, सा च वस्त्रं समाश्रित्य तिष्ठन्ती, तां कूपे समाक्षिप्य स्वपुरीं प्रविवेश। तस्याः पूर्वं, देवयानीं अवमानयन्ती, स्नेहं विहाय, क्रोधवेगेन प्रेरिता, निःशस्त्रां सशस्त्रायाः प्रति कोपं कृत्वा, तां तिरस्कुर्वती, एवमूचत्—"तव पिता, उपविष्टश्च शयानश्च, सदा मम पितरं स्तौति पृच्छति च, नम्रभावेन महता च विनयेन व्यवहरति। त्वं तु तस्य कन्या या याचते स्तौति च गृह्णाति च; अहं तु तस्याः कन्या या स्तूयते ददाति च, न तु गृह्णाति।" एवं तिरस्कारपूर्वकम् उक्त्वा, शर्मिष्ठा क्रोधेन देवयानीं कूपे पातयित्वा, पुनः न पृष्ठ्वा, स्वनगरं प्रविवेश। तस्मिन्नेव काले, नहुषस्य सुतः ययातिः, मृगयाकामः क्षुत्पिपासया क्लान्तः, तत्रैव देशे समुपाजगाम। स तु जलस्थानं निरीक्ष्य, यत्रापस्संक्षीणाः, तत्र तां कन्यां दीप्तां ज्वलिताग्निसमप्रभां दृष्टवान्। दिव्यरूपधारिणीं तां कन्यां विलोक्य, स राजा सौम्यया वाचा पप्रच्छ, सान्त्वयामास च। स उवाच—"का त्वं सुमुखि श्यामवर्णे, सुशोभनमणिकुण्डलाभरणे? किं त्वं गम्भीरं चिन्तयन्ती, चतुरं च श्वसन्ती?" पुनः पप्रच्छ—"कथं त्वं गहने तृणलतासमाच्छन्ने कूपे पतिता? कस्य वा त्वं कन्या? सर्वं मे कथय सुकेशिनि।" तदा देवयानी प्रत्युवाच—"अहं शुक्रस्य कन्या, यस्य विज्ञानबलात् दैत्याः सुरैर्निपातिताः पुनरुत्थाप्यन्ते; नूनं त्वं मां न जानासि। एष मे दक्षिणो हस्तः, ताम्रनखः, राजन्, मां समुत्क्षिप; त्वं मे आर्यः इति मतिः। त्वं शान्तः, बलवान्, यशस्वीति जानामि; अतः त्वं मां कूपात् उद्धर्तुमर्हसि।" ततस्तं ब्राह्मणवधूम् अवगम्य, नहुषसुतः तस्याः दक्षिणहस्तं गृहीत्वा, तां कूपात् उद्धृत्य निजां पुरीं प्रत्यगच्छत्। ययातिना तत्रोत्थापितायां देवयान्यां, स तु ताम् उपगम्य मधुरया वाचा सम्बोधितवान्। ययातौ तस्मात् प्रदेशात् निष्क्रान्ते, देवयानी, तिरस्कृता दुःखिता च, पुनः घूर्णिकां प्रत्युवाच—"शीघ्रं गच्छ, घूर्णिके, सर्वं पितरं मे निवेदय; अहं न वर्त्स्ये वृषपर्वणः पुर्यां।" ततो घूर्णिका असुरभवनं शीघ्रं गत्वा, कव्यम् अपश्यत्, कम्पमानाङ्गी साश्रुका चेदम् अवदत्—"देवयानी वनान्तरे हता शर्मिष्ठया, वृषपर्वणः सुता धीमता।" इति श्रुत्वा, स्वकन्या शर्मिष्ठया हता इति, कव्यः शीघ्रं वनं प्रस्थितः, दुःखेन पीडितः, कन्यां विचिन्वन्। वनाश्रमे कन्यां दृष्ट्वा, कव्यः तां समालिङ्ग्य, शोकवशात् इदं वचनमब्रवीत्—"सर्वे जनाः स्वकर्मदोषैः सुखदुःखं अनुभवन्ति; अहं मन्ये त्वया किञ्चित् दुष्कृतं कृतम्, एष एव तस्य प्रायश्चित्तम्।" "प्रायश्चित्तं स्यात् वा न वा, शृणु यत् शर्मिष्ठया मम उक्तम्। सा उवाच—'अहं दैत्यगीतिः।' पुनः क्रोधात् रक्तलोचना, तीक्ष्णं कटोरं च वाक्यम् अवदत्—'त्वं स्तौतुः, याचकस्य, गृह्णतः च कन्या। अहं तु स्तूयमानस्य, ददतः, अगृह्णतः कन्या।' यदि अहं स्तूयमानस्य कन्या, त्वं च गृह्णतः, तर्हि शर्मिष्ठां प्रसादयिष्यामि।' इति सखी मम उक्तवती।" "वृषपर्वा स्वयं जानाति, शक्रश्च, नहुषराजा च; मम शक्तिः दिव्या, द्वन्द्वातीताऽचिन्त्या ब्रह्मणः सदृशी।" ततः कव्यः देवयानीयै उपदेशमकरोत्—"देवयानि, सदा परेषां कटुवचनानि सहमानेन सर्वं जगत् विजितम्। यो रोषं बन्धयति, यथा अश्वः रश्मिभिः निगृह्यते, स एव पण्डितैः सारथिः इति कथ्यते, न केवलं रश्मिधारकः। यो रोचमानं क्रोधं अक्रोधेन जयति, स एव सर्वं जगत् विजितवान्। क्षमया उद्भूतं रोषं यः प्रहरति, यथा सर्पः जीर्णत्वचं त्यजति, स एव पुरुषः इति कथ्यते।" "धर्मं चिन्तयन्, अतीव सहिष्णुः, क्लेशितोऽपि या नातिव्यथते, स एव श्रीसंपदां पात्रम्। यः मासे मासे शतं अश्वमेधयज्ञान् कुर्वीत, यश्च कदाचिदपि न क्रुध्येत्, तयोः अक्रोधी श्रेष्ठः।" "बालाः, अबुद्धयः, शत्रुतां कुर्वन्ति; पण्डिताः तु न कुर्वन्ति, बलाबलज्ञानात्। अहं च बाल्येऽपि कर्मणां आगामिनिर्गमिनः, क्रोधेऽति वाचि वा, बलाबलं च जानामि।" "शिष्यस्य दुर्वृत्तं न सहनीयम्, धर्मकामेन; न च अहं दुष्टसंकीर्णवृत्तेषु वासे रमामि। ये च आचारवंशयोर्न सम्मानं न कुर्वन्ति, तेषु कुर्वाणेषु, बुधैः सत्पथकामैः वासः न कर्तव्यः।" "यत्र आचारवंशयोः पुरुषः सम्मान्यते, तत्र सत्पुरुषैः वासः कर्तव्यः; स एव श्रेष्ठः निवासः।" "तद् वृषपर्वणः कन्यायाः कटोरं घोरं च वचनं, मम हृदयं दहति, यथा दारु मध्ये अग्निः प्रज्वलितः।" एवं कव्यः स्वकन्यायै दुःखं सान्त्वनं च प्रदाय, धर्मस्य महत्त्वं, क्षमायाः च बलं, शमस्य च महिमा उपदिशत्।