इन्द्रप्रमुखाः देवाः कचस्य आगमनं दृष्ट्वा तं सन्मान्य, बृहस्पतये हर्षपूर्णं वचनं ऊचुः। "हे कच, त्वं अस्माकं हिताय अद्भुतं कर्म कृतवान्। तव कीर्ति न नश्यति, तव भागः भविष्यति।" कचः विद्यां सम्पूर्णतया अधिगम्य पुनः आगतः, तस्य सिद्धिं ज्ञात्वा देवाः प्रमुदिताः। सर्वे देवाः एकत्र समागत्य शतक्रतुम् उद्दिश्य ऊचुः— "इदानीं ते वीर्यस्य कालः, हे पुरन्दर, शत्रून् हन।" देवैः एवं उक्तः, मगवान् तदनु सम्मतिः प्रदाय वनं प्रति प्रस्थितः। तत्र स वनमध्ये स्त्रियः अपश्यत्। ताः कन्याः चैत्तरथस्य सदृशं वनं मध्ये क्रीडन्त्यः आसन्। तदा वातः रूपं धृत्वा तासां वस्त्राणि विक्षिप्तवान्। ततः सर्वाः कन्याः जलात् समुत्तीर्य, यथायथं विभिन्नरूपेण वस्त्राणि गृहीत्वा सञ्जगृहुः। तत्र वृशपर्वणः पुत्री शर्मिष्ठा अनजानन्ती देवायन्याः वस्त्रं गृहीत्वा, अपराधं न अवगम्य, स्वनगरं प्रविष्टवती। तस्मात् कारणात् देवायनी-शर्मिष्ठयोः विवादः अभवत्। देवायनी शर्मिष्ठां प्रष्टवती— "मम वस्त्रं किमर्थं गृह्णासि, हे असुरी, शिष्या भूत्वा? असदाचारिणी त्वं शुभं न प्राप्स्यसि।" "तव पिता सदा मम पितरं स्तुत्वा, विनीतः भूत्वा, उत्तमं आचारं दर्शयति। त्वं याचकस्य पुत्री, स्तुत्यस्य, ग्रहणस्य; अहं तु दातुः स्तुत्यस्य, न ग्रहणस्य पुत्री।" एवं देवायनी शर्मिष्ठां उपालपत्। "शस्त्रहीनया क्रुद्धा कथं शस्त्रधारिण्या सह? त्वं याचिका, प्रतिकारं प्राप्स्यसि, अहं तु त्वां न गणयामि।" शर्मिष्ठा, देवायनीं विस्मयितां वस्त्रे लीनां दृष्ट्वा, ताम् कूपे क्षिप्तवती, ततः स्वनगरं प्रविष्टवती। "सा हता" इति ज्ञाय, शर्मिष्ठा, दुष्टचेतना, क्रोधवेगात् पुनः नावलोक्य निर्गता। तदनन्तरं नहुषपुत्रः ययातिः तत्र आगतः, अश्वैः सह क्लान्तः, क्रीडायै इच्छन्, तृषितः। स जलस्थानं दृष्ट्वा, यत्र जलं शुष्कम् अभवत्, तत्र कन्यां ददर्श, दीप्तिमतीं ज्वलद्वल्कस्य सदृशीं। तां दिव्यरूपां कन्यां दृष्ट्वा, ययातिः सौम्यं पृच्छन् सान्त्वनं च प्रदत्तवान्। "काऽसि त्वं, सुमुखि, श्यामाङ्गि, शुभकुण्डलभूषिता? किं गम्भीरं चिन्तयन्ती, कुशलं श्वासं कृत्वा?" "कथं त्वं कूपे पतिता, तृणलता-आवृतायां? कस्य कन्या असि? सर्वं कथय, सुकुमारि।" देवायनी प्रत्यवदत्— "अहं शुक्रस्य कन्या, यः स्वविद्यया दैत्यान् हतान् देवैः पुनरुत्थापयति; नूनं त्वं मां न जानासि। एष मे दक्षिणहस्तः, ताम्रनखः, उत्थापय, त्वं मे आर्यः इति मन्ये।" "त्वां शान्तं, शक्तिमन्तं, कीर्तिमन्तं जानामि; अतः त्वं मां कूपात् उत्थापय।" तदा नहुषपुत्रः तां ब्राह्मणकन्यां विज्ञाय, दक्षिणहस्तेन उत्थाप्य, कूपात् निष्क्रान्तवतीं कृत्वा, स्वनगरं प्रत्यगच्छत्। ययातिः निर्गतः, देवायनी, तिरस्कृता, दुःखेन पीडिता, पुनः घूर्णिकां प्रत्युक्तवती। "शीघ्रं गच्छ, घूर्णिके, पितरं सर्वं कथय; अहं वृशपर्वणनगरं न प्रविश्यामि।" ततो घूर्णिका असुरगृहं शीघ्रं गत्वा, काव्यं दृष्टी, कम्पमाना, विषण्णा वाक्यं ऊचुः। "देवायनी वनमध्ये शर्मिष्ठया हता, वृशपर्वणः पुत्र्या, बुद्धिमत्या।" इति शुभा घूर्णिका निवेदयत्। काव्यः तं श्रुत्वा, शर्मिष्ठया पुत्री हता इति जानन्, दुःखितः शीघ्रं वनं प्रति निर्गतः, पुत्र्याः अन्वेषणाय। वनाश्रमे देवायनीं दृष्ट्वा, काव्यः तां बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, दुःखितः वचनं ऊचुः— "सर्वे जनाः स्वदोषैः सुखदुःखं अनुभवन्ति; त्वं किञ्चित् पापं कृतवती, इदं तस्य प्रायश्चित्तम्।" "प्रायश्चित्तं अस्ति वा न वा, शर्मिष्ठया उक्तं शृणु। 'अहं दैत्यगीतिका' इति वृशपर्वणः पुत्री शर्मिष्ठा मम उक्तवती।" क्रोधेन रक्तलोचना, तीक्ष्णं वचनं उवाच— "त्वं स्तुत्यस्य, याचकस्य, ग्रहणस्य पुत्री।" "अहं स्तुत्यस्य, दातुः, न ग्रहणस्य पुत्री।" शर्मिष्ठा, गर्वयुक्ता, रक्तलोचना, मम इति उक्तवती। "यदि अहं स्तुत्यस्य पुत्री, त्वं ग्रहणस्य, तर्हि शर्मिष्ठाम् उपशामयिष्यामि।" मम सखी एवं उक्तवती। "वृशपर्वणः स्वयम् एतद् जानाति, शक्रः, नहुषराजः च; मम शक्तिः दिव्या, द्वन्द्वातीतः, ब्रह्मसदृशी अकल्पनीयः।" "हे देवायनि, जानिहि— यः सर्वदा परस्य कठोरवचनं सहते, स सर्वं जगत् जयति। यः उद्गच्छन्तं क्रोधं यथाश्वं रश्मिभिः निगृह्णाति, स एव बुद्धिमता रथीति कथ्यते, न केवलं रश्मिधारकः।