नृपते, तत् दिव्यतेजः स्वयम् दिव्यज्ञानात् समुत्थितम्, मर्त्यैः स्थूलनेत्रैः न वर्णयितुं शक्यते। यथा सर्पाः स्वमार्गान् जानन्ति, खगाः च दिव्याः गगनं जानन्ति, एवं केवलं देवाः एव दिव्यस्य मार्गान् जानन्ति, न तु मनुष्याः। देवेषु न कश्चित् उचितानुचितस्य विभागः, न च शुभाशुभफलस्य लभ्यते; अतः नृपते, मनुष्यैः तादृशं निर्णयं न कर्तव्यम्। चतुर्मुखः सर्ववेदानां अध्यक्षः, तथा गायत्री अपि ब्रह्मणः अङ्गम् इति कथ्यते। रूपिणि अरूपिणि वा तयोः युगलम् एव घोषितम्; यत्र भगवतः विश्वकर्मणः स्थितिः, तत्रैव देवी सरस्वती; यत्र भारत्याः निवासः, तत्रैव प्रजापतिः अपि। यथा उष्णता छायां विना न दृश्यते, तथा गायत्री ब्रह्मणः पार्श्वात् कदापि न गच्छति। वेदसमूहः ब्रह्म इति कथ्यते, तस्मिन्नेव सवित्री प्रतिष्ठिता; अतः प्रभो, सवित्र्याः उपासने दोषः न विद्यते। किन्तु प्राचीनकाले प्रजापतिः स्वदुहितरम् उपगम्य लज्जितः अभवत्, ततः ब्रह्मा कामदेवम् शप्तवान्। "यस्याः मनः तव बाणैः विक्षिप्तम्, तस्मात् रुद्रः शीघ्रं तव शरीरं भस्मीकुर्यात्।" ततः कामदेवः चतुर्मुखं प्रार्थयामास—"मह्यं त्वया एव सृष्टः, सर्वेषां देहिनां इन्द्रियविक्षेपहेतुः। नारीपुंसयोः भेदं विना सर्वत्र मनः विक्षोभयितुं मया एव उक्तम्, प्रभो। अतः मम दोषः नास्ति, यद्यपि त्वया शप्तः अस्मि। अनुग्रहम् कुरु, भगवन्, यथा पुनः शरीरलाभः स्यात्।" तदा ब्रह्मा उवाच—"यदा वैवस्वतमन्वन्तरे यदुवंशे रामः नाम नरश्च जन्म लभते, स मम शक्तिम् आश्रित्य दानवान् हन्ति द्वारकायाम् वसन्। तदा त्वं तस्य भ्रातुः पुत्रः भविष्यसि। ततः शरीरं प्राप्य सर्वान् भोगान् भुञ्जानो भरतक्षये वत्सराजस्य पुत्रत्वं गमिष्यसि। तत्र विद्याधराधिपत्यं प्राप्य सृष्ट्यन्ते धर्मेण सुखं लभित्वा मम समीपं गमिष्यसि।" एवं शापानुग्रहम् प्राप्य, कामदेवः दुःखसुखयुतः यथागतं निर्गतः। ततः प्रश्नः जातः—"कः स यदुः, यस्य वंशे कामः जातः? कथं स रुद्रेण दग्धः, ततः च किम् अभवत्?" भरतवंशे कस्य सृष्टिः पूर्वम् अभूत्, किं च तत्? सर्वं आरभ्य कथय, संशयं मम निवारय। सा गायत्री, यः अर्धशरीरात् जाता, ब्रह्मविद्या सम्पन्ना माता; सा च मनोः देवी शतरूपा, शतधा रूपेन्द्रिययुता। सुखं, मनः, तपः, बुद्धिः, महती, दिशां भ्रमश्च तस्यां जाताः; ततः शतरूपायां सप्त पुत्रान् ससर्ज। तस्याः पुत्राः, मारीच्यादयः प्राज्ञाः, मनसः एव उत्पन्नाः; तेषां कृते जगत् ज्ञानसम्पूर्णम् अभूत्। पुनः स वामदेवम्, त्रिशूलधारिणम्, सनत्कुमारं च ससर्ज, यः वरिष्ठेभ्यः अपि वरिष्ठः। वामदेवः ब्राह्मणान् मुखात्, क्षत्रियान् बाहुभ्यः, वैश्यशूद्रौ ऊरुपादाभ्यां च ससर्ज। तदनन्तरं स मेघानि, विद्युतः, वज्रं, रक्तवर्णेन्द्रधनुषः, छन्दांसि, तथा प्रजाः, सर्वं च ससर्ज। पुनः प्रभुः साध्यान्, त्रिनेत्रान्, चौरासी कोटयः जरामरणविमुक्ताः प्रजाः च ससर्ज। वामदेवः मर्त्यान् अपि ससर्ज; किन्तु ब्रह्मणा तस्य सृष्टिः निरुद्धा, यतः सा जरामरणरहितत्वात् न युक्ता। या सृष्टिः शुभाशुभगुणयुक्ता, सा एव स्तूयते; सः सृष्ट्यादौ स्थाणुरिव स्थितः। स्वायम्भुवः मनुः दीर्घं तपः कृत्वा, सुन्दरीं अनन्तां नाम पत्नीं प्राप्तवान्। तस्यां मनुः प्रियव्रतं, उत्तानपादं, तेजस्विनीं च सुनीतां धर्मपुत्रीं जनयामास। उत्तानपादात् मन्थरगामिन्यां अपश्यति, अपश्यन्त, कीर्तिमन्त, ध्रुव इति पुत्राः अभवन्। उत्तानपादः, प्रजापतिः, सुनीतायां ध्रुवं ससर्ज; ध्रुवः त्रिसहस्रवर्षाणि तपः कृत्वा, ब्रह्मणः वरात् दिव्यं स्थिरं स्थानं प्राप्तवान्; सप्तर्षयः तस्य पुरतः स्थिताः। मनु: कन्या धन्या ध्रुवात् पुत्रम् अलभत; शुचायां, अग्न्याः कन्यायाम्, अन्ये पुत्राः जाताः। कृपः, रिपुः, जयः, वृत्तः, वृकः, वृकतेजसः, चक्षुषः, इति पुत्राः अभवन्; विरिण्यां, ब्रह्मणः पौत्र्यां, रिपुंजयः जातः। विरणायाः पत्नी चक्षुषु मनुः अभवत्; नड्वलायां राजकन्यायां सः चाक्षुषः इति प्रसिद्धः। सः दश पुत्रान् वीर्यवन्तः, पापरहितान्, उत्पादितवान्—ऊरुः, पूरुः, शतद्युम्नः, तपस्वी, सत्यवाक्, घविः, अग्निष्टुत्, अतिरात्रः, सुद्युम्नः, अपराजितः, दशमः अभिमन्युः। ऊरुः अग्न्याः कन्यायाम् षट् पुत्रान् अलभत—अग्निः, सुमनसः, ख्यातिः, क्रतुः, अङ्गिराः, तथा गयः।