वनमध्यं पुष्पाणि सञ्चिन्वन्तं कञ्चं दानवा दृष्टवन्तः। ततः पुनः तं हत्वा भस्म कृत्वा, तं चूर्णीकृत्य, ब्राह्मणस्य देवतानां पानं प्रति मिश्रयामासुः। तदा देवयानी पितरं पुनः प्राह—"पुष्पार्थं प्रेषितः कचः न दृश्यते, पितः।" सा पुनः व्यथिता पितरं प्रार्थयते—"नूनं, पितः, कचः हतः वा मृतः वा, तथैव भविष्यति; विना तेन अहं जीवितुं न शक्नोमि—एषा सत्यम् उक्ता मया।" तदा शुक्रः स्नेहेन प्राह—"बृहस्पतेः पुत्रः कचः यमलोकं गतः; ज्ञानात् अपि जीवितः सन् एवमहतः—किं करिष्यामि?" पुनः सान्त्वयन् उवाच—"मा शोच, मा रुद, देवयानि; त्वद्विधायाः मर्त्ये शोकः न युक्तः, यस्य कृते ब्रह्मा, ब्राह्मणाः, इन्द्रः, देवाः, वसवः, अश्विनौ च सर्वे सन्ति।" "देवानां रिपवः, सर्वं जगत् अपि, मदीयेन तपसा तिष्ठन्ति; अयं द्विजः पुनः जीवन्तः पुनः हतः पुनर्न जीवयितुं शक्यः।" देवयानी तु प्राह—"अस्य प्रपितामहः आङ्गिरसः, ज्येष्ठः; पितरौ बृहस्पतिः तपःसंपन्नः—एवं ऋषेः सुतस्य, पौत्रस्य च, अहं कथं न शोचेयम्, न वा रुदेयम्?" "अयं ब्रह्मचारी, तपसा युक्तः, नित्यं उद्योगी, धर्मज्ञः च; अहं कचस्य पन्थानं अनुसरिष्यामि, न खादामि; प्रियतमा कचः, सौम्यः, स्नेहितः गतः।" एवं देवयन्या उक्तः महर्षिः काव्यः कोपेन उवाच—"नूनं असुरा मयि द्वेषं कुर्वन्ति; ये मम शिष्यं आगतम् हन्ति।" "एते घोराः दानवाः मां अब्राह्मणं कर्तुम् इच्छन्ति; एषां कर्म व्यर्थम्। एवं कृत्वा अपि, अत्र समाप्तिः—कस्य ब्रह्महत्या पापं न दहति, इन्द्रस्य अपि?" तदा अनन्यया प्रार्थनया, ज्ञानबलात्, कचः शनैः उदरात् वदति स्म। शुक्रः तं पृच्छति—"कस्य दीक्षितः त्वम्, किमर्थं मम उदरे स्थितः? वद पुत्र।" कचः प्राह—"तव प्रसादात् स्मृतिर्मां न जहाति; सर्वं यथावत् स्मरामि। तथापि, मम तपःक्षयः एवमस्तु न—अतः अहं गुरुतरं दुःखं स्मरामि। असुरैः हतः, दग्धः, चूर्णीकृतः, त्वयि पानरूपेण दत्तः अस्मि, हे काव्य। ब्राह्मणस्य माया त्वयि, किन्तु अत्र असुरी माया प्रवर्तते—त्वयि स्थिते सा कथं जयेत्?" शुक्रः चिन्तयन् प्राह—"किं तव प्रियं अद्य करवानि, वत्स? त्वया विना मम प्राणः न स्थास्यति; कचः केवलं उदरभेदनात् दृश्यते, स हि मम अन्तरे, हे देवयानि। द्वे दुःखे अग्निवत् मां दहतः—कचस्य वियोगः, तव च हानिः। कचस्य वियोगे शान्तिः न, तव हानौ जीवितुं न शक्नोमि।" "त्वं सिद्धः, हे बृहस्पतेः सुत, यतः देवयानी त्वां भक्त्या पालयति। एतत् जीवनज्ञानं प्राप्नुहि; अन्यथा अद्य त्वं कचरूपेण इन्द्रः भविष्यसि। मम उदरात् अन्यः ब्राह्मणात् विना न जीवेत्; तस्मात् ज्ञानं प्राप्नुहि।" "मम सुतः भूत्वा उदरं विदार्य निर्गच्छ; मां पुनर्जीवय, प्रिय, धर्मं पालय। गुरोः ज्ञानं प्राप्त्वा विद्वान् भव।" कचः सम्पूर्णं ज्ञानं प्राप्त्वा, ब्राह्मणः उदरं विदार्य निर्गतः, यथा पूर्णचन्द्रः हिमगिरिशिखरात् रजन्यां निर्गच्छति। तं पतितं दृष्ट्वा वेदसंहिता उत्थापिता; कचः तद् सिद्धिज्ञानं प्राप्य, गुरवे प्रणम्य, इदं वचनं प्राह। "ये गुरुम् न पूजयन्ति, पूज्यं सर्वरत्नवरं वरदं च, यस्य ललाटं हिमगिरिशिखरज्योत्स्नावद् दीप्तं—ते चञ्चलाः पापकं लोकं गच्छन्ति।" "मद्यपानं कृत्वा, मिथ्या, चेतनाहानिं बुद्धिहानिं च जनयित्वा, पानं मनोहरं दृष्ट्वा, मोहात् जनः पिबति।" तदा महातपाः काव्यः कोपेनोत्थाय, उशनसः अपराधं समीकर्तुम् इच्छन्, मद्यपानस्य शङ्कया स्वयमेव वचः प्राह। "यो ब्राह्मणः अद्य प्रभृति मोहात् मद्यं पिबेत्, जडबुद्धिः धर्मात् पतितः, स एव ब्रह्महा, अत्रापि परत्र च निन्दितः।" "एवं ब्राह्मणधर्मस्य सीमा मया सर्वेषु लोकेषु स्थापिताः; सर्वे सत्प्रवृत्तब्राह्मणाः, गुरुपरायणाः, सर्वे देवासुराश्च शृण्वन्तु।" एवमुक्त्वा, अनन्ततेजाः तपोधनः, तान् दानवान् गुह्यभावान् आहूय, इदं वचनं प्राह। "दानवाः, बालिशा भवन्तः; कचः शिष्यः मया सह स्थास्यति। मत्तः संजीवनीविद्यां प्राप्य, अयं ब्राह्मणः ब्रह्मसमानः भविष्यति।" कचः शतसंवत्सरं गुरुसमीपे वसित्वा, अनुमत्याः स्वर्गलोकं गन्तुम् इच्छति। व्रतसमाप्तौ, गुरुणा विमुक्तः, स्वर्गधाम गन्तुं उद्यतः सन्, देवयानी तं वाक्यम् उवाच। "आङ्गिरसस्य पौत्र, त्वं आचारेण, जात्या, विद्यया, तपसा, दमेन च शोभसे। यथा मम पूर्वजः आङ्गिरसः पूज्यते, तथा बृहस्पतिः पितरं मम पूज्यः उपास्यः च।" "एतत् ज्ञात्वा, मम वचनं गृहाण, तपस्विन्, व्रतधरे, यथा अहं त्वयि आचरणं करोमि।" "त्वं अध्ययनं समाप्त्य, भक्तायै मां न परित्यजाः; विधिवत् मन्त्रैः मम हस्तं गृहाण।" "यथा पितरं मम पूज्यं मान्यं च, तथा त्वमपि, अनघ, मम अर्च्यतमः।" कचः प्रत्युवाच—"प्राणेनापि, त्वं महात्मने भार्गवाय प्रियतमासि; धर्मेण, त्वं गुरुपुत्री सदा मम पूज्या।" "यथा मम गुरुशुक्रः, तव पितरं, मया सदा पूज्यते, हे देवयानि, तथा त्वमपि; त्वं मां अन्यथा न वद।" "त्वं मम गुरुपुत्री, न पितुः पुत्री; तस्मात्, ब्राह्मणश्रेष्ठे, त्वमपि मया पूज्या मान्या च।" देवयानी प्राह—"यदा त्वं, कच, असुरैः पुनः पुनः हतः, तदा आरभ्य यः स्नेहः मयि अभवत्, तं स्मर।" "त्वं मम परां भक्तिं, स्नेहेन च प्रेम्णा, जानासि; धर्मज्ञ, त्वं भक्तां निर्दोषां मां न परित्यजाः।" कचः पुनः सस्नेहम् उवाच—"साध्वी, त्वं मां यत्र न योजयितुं युक्ता, तत्र योजयसि; त्वं मयि अनुग्रहं कुरु, सुन्दरी, यतः त्वं गुरुतरापि पूज्या।