काचः तु ब्रह्मचारी, नियमपरायणः, ब्रह्मणः श्रमणः, देवयानीयाः स्नेहं प्राप्तवान्। सा अपि तस्य संयमिनः, व्रतानुष्ठानपरस्य ब्राह्मणस्य, प्रीत्या गानं कृत्वा, एकान्ते तं सेवितवती। एवं काचः पञ्चशतानि वर्षाणि निष्ठया व्रतं अचरन्, दानवाः तस्य घोरं तपः दृष्ट्वा, तं लक्ष्यीकृत्य, तस्मिन् क्रोधं कृत्वा, वनमध्ये गोः रक्षणं कुर्वन्तं काचं द्रष्ट्वा, बृहस्पतेः द्वेषात्, स्वस्य रक्षणार्थं, गुप्तमुपेत्य तं हत्वा, तस्य अवशेषाणि सूकराणां शृगालानां च खादितव्यम् अकारयन्। ततः गोपालकाः गोभिः विना गृहं प्रत्यागच्छन्। गाः वनात् काचं विना आगच्छन्त्यः दृष्ट्वा, देवयानी यथाकालं भृगवाय उक्तवती—“तव होमः कृतः, सूर्यः अस्तं गतः, आर्य, गोपालकाः आगताः, किन्तु काचः, पितः, दृश्यते न।” पुनः सा व्यथिता, “नूनं पितः, काचः हतः वा बद्धः वा, तस्य विना अहं जीवितुं न शक्नोमि—सत्यं वदामि।” ततः शुक्रः “आगच्छ, आगच्छ” इति वचनेन मृतस्य पुनरुत्थानज्ञानं उपयोज्य, काचं आह्वयन्। आह्वानात् काचः प्रकटः भूत्वा, शुक्रं प्रणम्य, “राक्षसैः अहं हतः, धिषणस्य पुत्र,” इति अवदत्। पुनः देवयानीयाः पुष्पसंग्रहणाय याचनेन, काचः ब्राह्मणः वनं गच्छन्, सनातनं वेदं जपन्, पुष्पाणि सञ्चिन्वन्। तत्र दानवाः तं दृष्ट्वा, पुनः हत्वा, भस्मीकृत्य, चूर्णीकृत्य, तस्य अवशेषं देवब्राह्मणस्य पानं मिश्रितवन्तः। ततः देवयानी पुनः पितरं सम्बोधितवती—“पुष्पसंग्रहणाय प्रेषितः काचः, पितः, दृश्यते न।” पुनः सा व्यथिता, “नूनं पितः, काचः हतः वा मृतः वा, तस्य विना अहं जीवितुं न शक्नोमि—सत्यं वदामि।” शुक्रः तदा उक्तवान्—“काचः, बृहस्पतेः पुत्रः, मृत्युलोकं गतः; ज्ञानात् पुनः जीवितः अपि, पुनः हतः—किम् अहं करिष्यामि?” पुनः शुक्रः देवयानीयाः दुःखं शमयन्, “मा शुचः, मा रुदः, देवयानि; त्वम् इदृशी न शोचितव्या, यस्य ब्रह्मा, ब्राह्मणाः, इन्द्रः, देवाः, वसवः, अश्विनौ च सन्ति।” “दैत्याः, सर्वं जगत् अपि, मम तपोबलात् स्थितम्; द्विजः पुनः जीवितः पुनः हतः न शक्यते पुनः जीवनाय।” “अस्य पितामहः अङ्गिराः, ज्येष्ठः; पिताः बृहस्पतिः, तपःनिधिः; कथं अहं तादृशस्य ऋषेः पुत्रस्य पौत्रस्य च दुःखं न कुर्याम्?” “स ब्रह्मचारी, तपोसम्पन्नः, कृतनित्यकर्मा, धर्मनिपुणः; अहं काचस्य मार्गं अनुसरिष्यामि, न खादिष्यामि; काचः प्रियः, सुन्दरः, स्नेहः, गतः।” एवं देवयानीयाः वचनैः प्रेरितः, महर्षिः काव्यः कोपेन उक्तवान्—“नूनं असुराः मम द्वेषं कुर्वन्ति, यः मम शिष्यान् हन्ति। ते तीव्राः दानवाः मां अब्राह्मणत्वं कर्तुम् इच्छन्ति; तेषां कर्म व्यर्थम्; ब्राह्मणघ्नस्य पापः इन्द्रम् अपि दहति।” ततः शुक्रः, अविनियुक्तः, ज्ञानात् आह्वयन्, शनैः उदरात् वदन्, काचं पप्रच्छ—“कस्य दीक्षा प्राप्ता, किमर्थं उदरे स्थितः? वद, पुत्र।” काचः प्रत्युवाच—“तव कृपया, स्मृतिः न नश्यति; सर्वं स्मरामि, यथा यत् अभवत्। किं तु मम तपः एवं न क्षीयेत; तस्मात् दुःखं स्मरामि।” “असुरैः अहं तव पानं कृतः, हतः, दग्धः, चूर्णीकृतः, हे काव्य। ब्राह्मणस्य मायाः तव मध्ये, किन्तु असुरमायाः अत्र; कथं तव मध्ये स्थितस्य तां जयेत्?” शुक्रः तं समाश्वास्य, “किम् तव प्रियं करिष्यामि, पुत्र? तव विना मम जीवनं न स्थास्यति; काचः केवलं उदरं विदारित्वा दृश्येत्, स त्वयि अस्ति, हे देवयानि।” “द्वे दुःखे अग्निवत् मां दहतः—काचस्य हानिः, तव अपि दुःखम्। काचस्य हानौ शान्तिः न, तव दुःखे जीवितुं न शक्नोमि।” “त्वं सिद्धः, बृहस्पतेः पुत्र, देवयानी तव स्निग्धा; जीवनज्ञानं प्राप्नुहि; अन्यथा अद्य काचरूपेण इन्द्रः भविष्यसि।” “कोऽपि ब्राह्मणः विना उदरात् पुनर्जन्म न प्राप्नुयात्; तस्मात् ज्ञानं प्राप्नुहि।” “मम पुत्रः भूत्वा, उदरं विदारित्वा निर्गच्छ; मां पुनरुत्थापय, प्रियः, धर्मं पालय; गुरोः ज्ञानं प्राप्य, विद्वान् भव।” काचः गुरोः ज्ञानं पूर्णतया प्राप्य, उदरं विदारित्वा निर्गतः, शीताचलशिखरे पूर्णचन्द्रः इव रात्रौ उदितः। तं पतितं दृष्ट्वा, वेदसङ्ग्रहः उत्थितः; काचः सिद्धज्ञानं प्राप्त्वा, गुरुम् नमस्कृत्य, तं अब्रवीत्। “ये गुरुं न पूजयन्ति, पूज्यं, वररत्नं, वरदानं, यस्य ललाटम् हिमाचलशिखरवत् दीप्तम्—ते चञ्चलाः पापलोकं गच्छन्ति।” “मद्यपानं कृत्वा, छलेन, बुद्धिहानिं, विवेकहानिं च, रञ्जितं पानपात्रं दृष्ट्वा, मोहात् मद्यं पिबन्ति।” ततः काव्यः महाशक्तिः, उशानः अपकारं स्मृत्वा, मद्यपानस्य शङ्कां कृत्वा, कोपात् स्वयं उक्तवान्—“यः ब्राह्मणः अद्य आरभ्य मोहात् मद्यं पिबति, धर्मात् पतितः, पापकृत्, स ब्राह्मणघ्नः, अस्मिन् लोके परत्र च निन्दितः।” “अहं ब्राह्मणधर्मसीमां सर्वेषु लोकेषु स्थापयामि; सर्वे धर्मिष्ठा ब्राह्मणाः, गुरुपरायणाः, देवाः, दानवाः च शृण्वन्तु।” एवं उक्त्वा, अपरिमिततेजाः, तपोनिधिः, दानवान् गुह्यभावान् समाहूय, तान् इदं अब्रवीत्—“दानवाः, बालाः युष्माकम्; काचः शिष्यः मम समीपे स्थास्यति। सञ्जीवन्याः ज्ञानं मत्तः प्राप्त्वा, ब्राह्मणः ब्रह्मसमानः भविष्यति।” काचः गुरोः समीपे शतवर्षं निवास्य, अनुमत्याः प्राप्त्य, देवस्थानं गन्तुं इच्छितवान्। तदा काचः व्रतं समाप्त्य, गुरुणा विसृष्टः, देवस्थानं प्रति प्रयातुं उद्यतः, देवयानी तं इदं अब्रवीत्—“अङ्गिरसः पौत्र, त्वं आचार्येण, जन्मना, ज्ञानेन, तपसा, संयमेन च दीप्तिमान्।