धर्मेनेदं दानशील्येन माधुर्येन सुसंस्कारेण चात्मनिग्रहेण च देवयानीयाः प्रीत्याऽवश्यं स ज्ञानलाभः स्यात् इति उक्ते, ततः देवानां प्रेषितः कचः बृहस्पतेः पुत्रः "एवं भवतु" इति प्रतिज्ञाय वृषपर्वणः समीपं प्रति प्रस्थितवान्। शीघ्रं गत्वा, देवैः पूजितः कचः असुराधिपतेः नगरे शुक्रस्य अर्चनां कृत्वा एवं वचनम् अब्रवीत् — "भगवन्, अहम् अङ्गिरसः पौत्रः, बृहस्पतेः साक्षात् पुत्रः, कच इति ख्यातः। त्वं मां शिष्यरूपेण गृहाण।" "परमाचार्य, अहं सहस्रवर्षाणि तव समीपे ब्रह्मचर्यं चरितुम् इच्छामि; कृपया अनुमन्यस्व ब्रह्मन्," इति सः याचितवान्। शुक्रः तं हर्षेण प्रतीयमानः उवाच — "स्वागतम्, कच! तव वचनम् अङ्गीकृतम्। त्वं पूजनीयः, अहं त्वां पूजयिष्यामि; बृहस्पतेः अपि पूजनं स्यात्।" कचः "एवं" इति प्रत्युवाच, शुक्रेण काव्यपुत्रेण निर्दिष्टं व्रतम् अङ्गीकृत्य तस्य अनुष्ठानाय संकल्पितवान्। सः उक्तव्रतकालं स्वीकृत्य, आचार्यं देवयानीयं च सम्यक् उपचरत्, हे भारत। यौवनप्राप्तां कन्यां देवयानीयं सः गीतनृत्तवाद्यैः सततम् तुष्टिं प्रापयत्। पुष्पैः फलैः च कार्येषु च उपसेवमानः, तां यौवनस्थां कन्यां कचः संतोषयामास। देवयानी अपि तं संयतं व्रतानुग्रहीतं ब्राह्मणं प्रीत्या सह गीतं गायन्ती, एकान्ते तस्य सेवा चकार। एवं कचः पञ्चशतानि वर्षाणि यत्नेन व्रतम् आचरन्, दानवाः तस्य घोरं तपो दृष्ट्वा, तं लक्ष्यीकृत्य कुपिताः अभवन्। एकदा सः गवां रक्षणे वने स्थितः, तदा दानवाः बृहस्पतेः द्वेषात् स्वस्य रक्षायै च क्रुद्धाः, तम् रहसि हत्वा, तस्य अवशिष्टानि चूर्णीकृत्य शृगालश्वभ्रूणां खादितानि कृत्वा, गोपालकाः गृहम् अगच्छन् विना कचेन। गाः वनेभ्यः कचे विना प्रत्यागच्छन्, तदा देवयानी समये शुक्रं प्रति उक्तवती — "तव होमः कृतः, सूर्यः अस्तं गतः, आर्य, गोपालकाः प्रत्यागताः, किन्तु कचः दृष्टिगोचरः नास्ति।" पुनः साऽब्रवीत् — "नूनं पितः, कचः हतः वा बद्धः वा; विना तेन अहं जीवितुं न शक्नोमि, सत्यम् उक्तवती।" ततः शुक्रः "एहि, एहि" इति वदन् मृतसंजीवनीविद्यया कचं स्मरन्, तं पुनः जीवयामास। आहूतः कचः प्रादुरभूत्, शुक्राय प्रणम्य अवदत् — "राक्षसैः हतोऽहम्, हे धिषणात्मज।" पुनः देवयानीयाः पुष्पसंग्रहणाय प्रार्थितः, कचः ब्राह्मणः वनं गच्छन् सनातनं वेदं जपन् गतवान्। पुष्पसंग्रहे वने स्थितम् अपि कचम् दानवाः दृष्ट्वा, तमपि हत्वा, भस्मीकृत्य, चूर्णीकृत्य, तं ब्राह्मणस्य पानं प्रति मिश्रयामासुः। देवयानी पुनः पित्रे उक्तवती — "पुष्पसंग्रहे प्रेषितः कचः पितः, न दृश्यते।" पुनः साऽब्रवीत् — "हतः वा मृतः वा सः भविष्यति; विना तेन अहं जीवितुं न शक्नोमि, सत्यम् उक्तवती।" शुक्रः अवदत् — "कन्ये, बृहस्पतेः पुत्रः कचः मृत्युलोकं गतः; विद्या द्वारा अपि सः पुनर्जीवितः, तथापि पुनः हतः — किं करिष्यामि?" पुनः सः उक्तवान् — "मा शोच्याः, मा रुद, देवयानि; त्वं यं शोचसि सः मर्त्यः, यस्य कृते ब्रह्मा, ब्राह्मणाः, इन्द्रः, देवाः, वसवः, अश्विनौ च सन्ति।" "देवानां शत्रवः, सर्वं जगत् अपि मम तपसा तिष्ठति; द्विजः अयं पुनः जीवितः अपि द्वितीयवारं हतः पुनर्न जीवेत्।" देवयानी सः — "तस्य प्रपितामहः अङ्गिराः ज्येष्ठः, पिताऽस्य बृहस्पतिः तपोधनः — कथं न शोचेयम्, न वा रुदेयम्, एवं श्रेष्ठस्य ऋषेः सुतं पौत्रं च?" "सः ब्रह्मचारी, तपस्वी, सततं यत्नशीलः, धर्मकुशलः; अहं कचस्य पन्थानं गमिष्यामि, न खादामि, प्रियः कचः सुन्दरः प्रियतमा गतः।" इति देवयानीयाः वचः श्रुत्वा, महर्षिः काव्यः क्रुद्धः अवदत् — "नूनं असुराः मां द्वेषन्ति, ये मम आगतान् शिष्यान् हन्ति।" "एते घोराः दानवाः मां अब्राह्मणं कर्तुम् इच्छन्ति; एषां कर्म निष्फलम्। एवं कृत्वा अपि, अत्र अन्तः स्यात् — ब्रह्महत्यापापेन कः न दह्येत, इन्द्रः अपि?" ततः, अनाहूतः अपि, विद्यासंप्रेरितः कचः शनैः उदरात् अब्रवीत् — "केन दीक्षितः असि, किमर्थं मम उदरे स्थितः असि? वक्तुम् अर्हसि, पुत्र।" कचः अवदत् — "तव प्रसादेन मम स्मृतिर्न जहाति; यत् यत् अभवत्, सर्वं स्मरामि। तथापि, मम तपो न क्षीयताम् — अतः अपरं दुःखं स्मरामि।" "दानवैः हतः, दग्धः, चूर्णीकृतः, पानरूपेण तुभ्यं दत्तः अस्मि, हे काव्य। ब्राह्मणस्य माया तव अस्ति, अत्र तु असुरी माया प्रवर्तते — त्वं स्थितः सन्, सा कथं तव अपि न जयति?" शुक्रः अवदत् — "किं प्रियं तव अहं अद्य करवानि, पुत्र? त्वया विना मम जीवनं न स्यात्; कचः केवलं उदरं विदार्य दृश्येत, सः तत्र एव, हे देवयानि।" "द्वौ शोकौ, इव अग्निवत्, मां दहतः — कचस्य वियोगः, तव चापि अनिष्टम्। कचस्य वियोगेन शान्तिः नास्ति; तव अनिष्टेन अहं जीवितुं न शक्नोमि।" "त्वं सिद्धः, हे बृहस्पतेः पुत्र, यत् देवयानी त्वां स्नेहेन पालयति। एतां जीवदायिनीं विद्याम् आप्नुहि; अन्यथा अद्य त्वं कचरूपेण इन्द्रः भविष्यसि।" "मम उदरात् ब्राह्मणं विना अन्यः कोऽपि न जीवन्ति; अतः विद्याम् आप्नुहि।" "मम सुतः भूत्वा उदरं विदार्य निष्क्रमतु; मां पुनर्जीवय, पुत्र, आचार्यव्यवहारं पालय; आचार्यसमीपात् विद्याम् लब्ध्वा पण्डितः भव।" एवम् आचार्यस्य सर्वविद्यां सम्पूर्णतया लब्ध्वा, ब्राह्मणः कचः उदरं विदार्य निःसृतः, पूर्णचन्द्रमा इव हिमगिरिशिखरात् रात्रौ उदितः। तं पतितं दृष्ट्वा, वेदसमूहः उत्थापितः; तदा कचः सिद्धविद्यां प्राप्य, आचार्यं प्रणम्य तं प्रति वचनम् अब्रवीत्।