इच्छन्तः विजयम् अमराः अङ्गिरसः सन्तानम् ऋषिम् यज्ञस्य पुरोहितं चक्रुः, अन्ये तु दानवानां पक्षे काव्यं उशनसं पुरोहितं चक्रुः। तौ द्वौ ब्राह्मणौ सततम् उग्रस्पर्धया युक्तौ तत्र स्थितौ। तस्मिन्नेव संग्रामे देवाः समागतान् दानवान् निहत्य विजयं प्राप्नुवन्। किन्तु काव्यः स्वविद्याबलम् आश्रित्य तान् पुनः जीवितवान्; ते पुनः उत्थाय देवैः सह युद्धम् अपि अकुर्वन्। यदा तु असुरैः युद्धमध्ये देवाः निहताः, तदा बृहस्पतिः महात्मा तान् न पुनर्जीवयामास। स हि तां विद्याम् न जानाति या महाबलः काव्यः जानाति—मृतसंजीवनीं नाम। तस्मात् देवाः महान् शोकम् आपन्नाः। ततः काव्य-उशनसः भीताः देवाः बृहस्पतेः ज्येष्ठं पुत्रं कचं उपसंगम्य एवं ऊचुः—“सह युज्यस्व, अस्मान् अनुगृहाण, उत्तमं साहाय्यम् अर्हसि दातुम्। सा विद्या अनन्ततेजसः ब्राह्मणस्य निकटे स्थितम्। शीघ्रं तां शुक्रम् उपलभ्य, हविर्भागं प्राप्स्यसि। स ब्राह्मणः वृषपर्वणः समीपे वसति; त्वं द्विजश्रेष्ठः तं द्रष्टुं समर्थः। स तत्र दानवान् रक्षति, अदानवान् न रक्षति। त्वां विना अन्यः तं तोषयितुं न शक्नोति। तस्य महात्मनः प्रियं कन्यां देवयानीं तत्र पश्य; त्वां विना अन्यः तस्य प्रीतिं न लभते। धर्मेण, दानेन, माधुर्येण, सदाचार्येण, दमेन च, यदा देवयानी तुष्यति, तदा नूनं तां विद्यां प्राप्स्यसि।” एवं देवैः प्रेरितः कःच, बृहस्पतेः पुत्रः, “एवं भवतु” इति प्रतिज्ञाय, वृषपर्वणः समीपम् अगच्छत्। शीघ्रं गत्वा, देवैः पूजितः, कःच असुराधिपतेः पुरीम् उपगम्य शुक्रम् अभिवाद्य, इत्युवाच—“भगवन्, अहम् अङ्गिरसः पौत्रः, बृहस्पतेः साक्षात् पुत्रः, कच इति प्रसिद्धः। त्वया शिष्यत्वं मम अङ्गीकृत्यताम्। भगवन्, अहम् उत्तमं ब्रह्मचर्यं त्वत्समीपे आचरितुम् इच्छामि; सहस्रसंवत्सरपर्यन्तम् अनुमतिं दातुम् अर्हसि।” शुक्रम् उवाच—“कच, त्वम् अतिथिः स्वागतम्; वचनं तव स्वीकरोमि। त्वाम् अर्चिष्यामि, बृहस्पतिः अपि पूज्यः स्यात्।” कचः “एवं भवतु” इति प्रत्युक्त्वा, शुक्रम् उपदेशेन तद्व्रतम् अङ्गीकृत्य, निर्दिष्टकालपर्यन्तं तं व्रतं गृह्णन्, भार्गवस्य शुक्रम् च देवयानीं च, हे भारत, सेवितुम् आरब्धवान्। स यौवनारूढां कन्यां देवयानीं सततम् गीतनृत्यवाद्यैः तुष्ट्वा सेवितवान्। पुष्पफलोपहारैः, विविधैः कार्यैः अपि तां भार्गवीं प्रीययामास। देवयानी अपि तं संयतात्मानं व्रतधारिणं ब्राह्मणं तुष्टा, गीतानि गायन्ती, एकान्ते च तं सेवमाना। एवं कचः पंचशतानि वर्षाणि दृढव्रतः सन् यदा तपः आचरन् आसीत्, तदा दानवाः तस्य घोरं तपः दृष्ट्वा तं लक्ष्यं कृत्वा। स गवां रक्षणाय वनं गतः, तं दानवाः क्रुद्धाः, बृहस्पतेः द्वेषात्, स्वहितार्थं च, रहसि हत्वा, तस्य शरीरम् अंशांशः कृत्वा शृगालश्वपदादिभ्यः अन्नं कृत्वा ददुः। ततः गवां रक्षका गाः विना गृहं प्रत्यागच्छन्। गाः विना कचं वनात् प्रत्यागतान् दृष्ट्वा, देवयानी समये पितरं भार्गवं उवाच—“तव होमः कृतः, सूर्यः अस्तं गतः, पितः; गवां रक्षका आगताः, कचः तु न दृश्यते। नूनं पितः, कचः हतः वा, बद्धः वा; विना तं अहं न जीविष्यामि—सत्यं वदामि।” तदा शुक्रम् “आगच्छ, आगच्छ” इत्युक्त्वा, मृतसंजीवनीविद्यया तं स्मृत्वा कचं आह्वयत्। स्मृतः कचः प्रादुरभूत्, शुक्रम् अभिवाद्य, “राक्षसैः हतः अस्मि, हे धिषणात्मज” इति उवाच। पुनः देवयानीयाः पुष्पसंग्रहणाय प्रार्थितः, कचः ब्राह्मणः, नित्यं वेदम् उच्चारयन्, वनं गतः। स पुष्पाणि संगृह्णन् यदा वने आसीत्, तदा दानवाः तम् अपश्यन्; ततः पुनः तं हत्वा, भस्म कृत्वा, चूर्णीकृत्य, तं ब्राह्मणस्य पानं मध्ये मिश्रीकृत्य ददुः। पुनः देवयानी पितरं उवाच—“पुष्पसंग्रहणाय प्रेषितः कचः, पितः, न दृश्यते।” “नूनं पितः, कचः हतः वा, मृतः वा; विना तं अहं न जीविष्यामि—एषा सत्यं वदामि।” शुक्रः उवाच—“कन्ये, कचः बृहस्पतेः पुत्रः यमलोकं गतः; विद्या अपि पुनरुत्थापयेत्, स हतः एव—किं करिष्यामि?” “मा शोच, मा रोदिहि, देवयानी; त्वद्विधा मर्त्यं न शोचेत्, यस्य कृते ब्रह्मा, ब्राह्मणाः, इन्द्रः, देवाः, वसवः, अश्विनौ च सन्ति। देवानाम् रिपवः, सर्वं जगत् अपि, मम तपोबलात् एव स्थितम्; द्विजः पुनरुत्थापितः चेदपि द्वितीयवारं हतः, स न जीवयितुं शक्यः। तस्य पितामहः अङ्गिराः ज्येष्ठः, तस्य पिता बृहस्पतिः तपो निधिः—एवं ऋषेः श्रेष्ठस्य पौत्रस्य पुत्रस्य च मृत्ये अहं कथं न शोचेयम्, न वा रुदं? स ब्रह्मचारी, तपस्वी, नित्यं उद्योगी, कर्मकुशलः; अहम् अपि कचस्य मार्गं अनुसृत्य न भक्षयिष्यामि, यतः प्रियः कचः, सुन्दरः, मम प्रियतमः गतः।” एवं देवयान्या उक्तः महर्षिः काव्यः क्रोधेन उवाच—“नूनं असुराः मां द्विषन्ति, यः मम समीपम् आगतान् शिष्याः हन्ति। एते घोराः दानवाः मां अब्राह्मणं कर्तुम् इच्छन्ति; एषां कर्म निष्फलम्। एवं कृत्वा अपि, इह अन्तः स्यात्—कस्य ब्रह्महत्या पापं न दहेत्, इन्द्रस्य अपि?