पुरुवंशः लोके प्रसिद्धिं प्राप्तः। ततः स राजा, सिंहसदृशः, पुरुं राज्ये अभिषिच्य प्रतिष्ठितवान्। दीर्घकालात् अनन्तरं, सः राजा स्वकाले प्राप्य, लोकान्तरं गतः। तस्य पुरुवंशः कथ्यमानः—यत्र भारतानां जन्माभूतः, यः भारतराजवंशस्य वृद्धिम् अकरोत्—तं शृणु, ऋषिसत्तम। किमर्थं पुरुवंशः पृथिव्यां प्राधान्यं प्राप्तवान्, यदुवंशः तु ज्येष्ठः सन्, समृद्ध्यां हीनत्वं प्राप्तः? हे सूत, ययातेर् धर्ममयम्, जीवनदायकम्, देवैः अपि प्रशंसितम्, अन्यं चरित्रं विस्तारतः कथय। एष एव प्रश्नः पूर्वं शतानिकेन शौनकाय पृष्टः—ययातेर् महत्, धर्ममयम्, निर्मलम्, जीवनदायकम् आख्यानम्। ययातिः, अस्माकं ज्येष्ठः, प्रजापतेः दशमः वंशजः आसीत्। कथं सः शुक्रस्य अतिदुर्लभाम् कन्यां प्राप्तवान्? तपस्विन्, एतत् विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि। क्रमशः पुरूरवसः वंशे पतितान् राज्ञः मे कथय। ययातिः राजर्षिः आसीत्, तस्य तेजः देवराजस्य तुल्यं आसीत्। पूर्वे काले, शुक्रः च वृषपर्वाः च तस्य कन्ये दत्त्वा विवाहम् अकरोत्। यथा त्वया पृष्टम्, राजसत्तम, अहं ते नहुषपुत्रस्य ययातेः देवयान्या सह संयोगं कथयिष्यामि। त्रैलोक्ये, सर्वे चराचरेषु, देवासुरयोः राज्याय पारस्परिकं स्पर्धा अभवत्। विजयाय, देवाः अंगिरसवंशसम्भूतं ऋषिं यज्ञकर्मणि पुरोहितं चक्रुः; अन्ये तु काव्यं उशनसं पुरोहितं चक्रुः। तौ ब्राह्मणौ, सततं तीव्रं स्पर्धमानौ, तत्र स्थितौ। तस्मिन युद्धे, देवाः समागतान् दानवान् हत्वा विजयं प्राप्तवन्तः। किन्तु काव्यः, ज्ञानबलं आश्रित्य, दानवान् पुनः जीवितवान्। तदा, ते पुनः उत्थाय, देवैः युद्धं अकुर्वन्। यदा असुरैः युद्धमध्ये देवाः हताः, बृहस्पतिः, उत्तमबुद्धिः, तान् पुनः जीवितुं न शशाक। तद्विद्यां, यां महाबलः काव्यः जानाति, सः न जानात्—जीवनविज्ञानम्। अतः, देवाः गम्भीरशोकं प्राप्तवन्तः। तदा, काव्य-उशनसः भयात् संतप्ताः देवाः बृहस्पतेः ज्येष्ठपुत्रं कचं उपगम्य, तं अब्रुवन्—"सहायं भव, अस्मान् अनुगृह्य, उत्तमं साहाय्यं कुरु। सा विद्या ब्राह्मणे अनन्ततेजसि वर्तते।" "त्वं शीघ्रं शुक्रात् तां विद्याम् आहृत्य, हविषां भागं प्राप्स्यसि। स ब्राह्मणः वृषपर्वणः समीपे वसति; त्वं द्विजश्रेष्ठ, तं द्रष्टुं समर्थः।" "सः दानवान् रक्षति, अदानवान् न रक्षति। त्वाम् विना अन्यः तं संतुष्टुं न शक्नोति।" "तत्र देवयानी, तस्य महात्मनः प्रियकन्या अस्ति। त्वाम् विना अन्यः तां प्रीतिं प्राप्तुं न शक्नोति।" "धर्मेण, दानेन, मधुरतया, सदाचार्य, आत्मसंयमेन—यदा देवयानी संतुष्टा भवति, तदा त्वं तां विद्याम् निश्चितं प्राप्स्यसि।" ततः, देवैः प्रेषितः कचः बृहस्पतेः पुत्रः, 'एवम्' इति उक्त्वा, वृषपर्वणः समीपं गतः। शीघ्रं गत्वा, देवैः पूजितः, कचः असुराधिपतेः नगरे शुक्रं प्रणम्य, वाचं अब्रवीत्— "भगवन्, अहं अंगिरसः पौत्रः, बृहस्पतेः पुत्रः, कचः नाम्ना प्रसिद्धः। त्वया शिष्यत्वं स्वीकर्तुम् इच्छामि।" "गुरुसत्तम, अहं तव समीपे उत्तमं ब्रह्मचर्यं आचरितुम् इच्छामि; त्वं ब्रह्मन्, सहस्रवर्षपर्यन्तं अनुमन्यस्व।" "कच, त्वं अतीव स्वागतः; तव वचनं स्वीकृतम्। अहं तव पूजनं करिष्यामि, बृहस्पतेः अपि पूजनं भवतु।" कचः 'एवम्' इति प्रत्युत्तरं दत्त्वा, शुक्रकविपुत्रेण निर्दिष्टं व्रतं स्वीकृतवान्। व्रतं कालं च यथोक्तं स्वीकृत्य, गुरुं देवयानीं च सेवितवान्, हे भारत। सः यौवनस्थां कन्यां देवयानीं सततं गायनैः, नृत्यैः, वाद्यैः च सेवयन्, तां प्रसन्नां अकरोत्। यौवनं प्राप्तां कन्यां देवयानीं पुष्पैः, फलैः, कार्यैः च संतुष्टवान्। देवयानी अपि, संयतात्मानं, व्रतानुष्ठानपरम् ब्राह्मणं कचं प्रसन्ना, गानैः सह, एकान्ते तं सेवितवती। एवं कचः पञ्चशतानि वर्षाणि व्रतं यथावत् आचरन्, दानवाः तस्य तपः दृष्ट्वा, तं लक्ष्यीकृत्य, कचं उपद्रुतवन्तः। सः वनं गोपालनाय गतः इति दृष्ट्वा, दानवाः, बृहस्पतेः द्वेषात्, स्वस्य रक्षणाय, कचं क्रुद्धाः, गुप्तं हत्वा। हत्वा, तस्य अवशेषं चूर्णीकृत्य, श्वभिः शृगालैः च भोजितवन्तः; ततः गोपालकाः विना गाः गृहं प्रत्यागच्छन्। गाः वनात् कचं विना प्रत्यागच्छन् इति दृष्ट्वा, देवयानी समये भर्गवाय अब्रवीत्—"तव होमः कृतः, सूर्यः अस्तं गतः, स्वामिन्; गोपालकाः आगताः, किन्तु कचः, पिता, दृश्यते न।" "नूनं, पिता, कचः हतः वा, बद्धः वा। विना तं, अहं जीवितुं न शक्नोमि—सत्यं वदामि।" ततः, "आगच्छ, आगच्छ" इति वचनेन मृतं जीवितुम् आह्वयन्, शुक्रः पुनः जीवितविद्यां उपयुज्य, कचं आह्वयत्। आहूतः, कचः प्रकट्य, शुक्रं प्रणम्य, "राक्षसैः अहं हतः, धिषणापुत्र," इति अब्रवीत्। पुनः, पुष्पाणि संग्रहीतुं देवयानीयाः प्रार्थनया, कचः ब्राह्मणः, वनं गतः, शाश्वतं वेदं जपन्।