ततः ब्रह्मा स्वयम्भुवेभ्यः पुत्रेभ्यः, स्वयम् उत्पन्नेभ्यः, एवम् उक्तवान्—“सर्वत्र सृजध्वं प्रजाः—देवान्, असुरान्, मनुष्यांश्च।” तेन प्रकारेण संबोधिताः सर्वे त एव विविधानि भूतानि ससृजूः; सृष्ट्यर्थं प्रवृत्तेषु तेषु, एकः तु प्रणिपत्य तिष्ठति स्म। तदा विश्वात्मा निर्गुणा शतरूपां पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्; तया सह तीव्रकामा उपगम्य, स भगवान् लज्जान्वितः सन्नपि, कमलालये तस्याः सेवनम् अकरोत्। शतं दिव्यानां वर्षाणि, सामान्यजनवत्, तत्र स्थित्वा, तस्यां दीर्घकालेन एकः पुत्रः जातः—स मनुः। स एव स्वायम्भुवः इति प्रसिद्धः; वीराट् इति अपि श्रूयते। रूपगुणस्वभावसम्युक्तत्वात् सः आदिपुरुषः इति कथ्यते। तस्मात् बहवः पुत्राः जाताः, व्रतधारणायशःशाली वैराजाः नाम; स्वायम्भुवात्, महाभाग, सप्त सप्त चान्ये अपि। सर्वे ते स्वारोचिषादयः, ब्रह्मणा तुल्यरूपधारिणः, उत्तमादयश्च; एवं, त्वं अपि तेषां सप्तमः इति। हे राजन्, अहो, एष स्वजनसमागमः अधिकतरं दुःखदायकः; कथं कमलजः एतस्मात् कर्मणः दोषं न आप्नोत्? च कथं तेषां स्वकुलोत्पन्नानां विवाहसम्बन्धः अभवत्? एष मे संशयः, भगवन्, निवर्तय। एषा हि दिव्या आद्या सृष्टिः रजोगुणोत्पन्ना; इयं इन्द्रियातीतः, तथा तस्याः रूपाणि अपि इन्द्रियातीतानि। दिव्यतेजसा निर्मिता, दिव्यज्ञानसमुत्थिता एषा, नरैः मांसचक्षुषा वर्णयितुं न शक्या। यथा सर्पाः स्वमार्गं जानन्ति, विहंगमाः च दिवं जानन्ति, तथा देवाः केवलं दिव्यं मार्गं जानन्ति, न मानवाः। देवानां न किञ्चित् उचितानुचितभेदः, न शुभाशुभफलप्राप्तिः; अतः, हे राजन्, मनुष्यैः तादृशो विचारः न युक्तः। चतुर्मुखः ब्रह्मा सर्ववेदाधिपः; तथा गायत्री अपि ब्रह्मणः अङ्गत्वेन कथ्यते। निराकारं साकारं वा, तयोः युग्मम् एव घोषितम्; यत्र भगवन् विश्वकर्मा अस्ति, तत्रैव देवी सरस्वती; यत्र भारत्यस्ति, तत्रैव प्रजापतिः। यथा तेजः छायया विना न दृश्यते, तथा गायत्री ब्रह्मणः पार्श्वं न जहाति। वेदसमूहः ब्रह्म इति कथ्यते, तत्रैव सावित्री प्रतिष्ठिता; अतः, प्रभो, सावित्र्याः समीपगमने दोषः न विद्यते। तथापि, प्राचीनकाले प्रजापतिः स्वदुहितरं उपगम्य लज्जितः अभवत्, च ब्रह्मा कामदेवं शप्तवान्। “मम चित्तं तव बाणैः व्याकुलं जातम्; अतः, रुद्रः शीघ्रं तव देहम् भस्मसात् करिष्यति।” ततः कामदेवः चतुर्मुखं प्रसादयामास—“हे सम्मानदातः, स्वकारणेन मां अत्र मा शप्तुम् अर्हसि।” “त्वया एव, चतुर्मुख, अहमिदं रूपेण सर्वदेहिनां इन्द्रियन्यासकारणम् उत्पादितः।” “नारीपुरुषयोः भेदं विना, अहम् सर्वदा सर्वत्र चित्तं क्षोभयितुम् उक्तः, प्रभो।” “अतः, अहम् दोषवान् नास्मि, त्वया शप्तोऽपि; तव प्रसादं ददातु, भगवन्, यथा पुनः देहम् आप्नुयाम्।” “यदा वैवस्वतकालः आगच्छति, तदा यादववंशे रामः नाम नररूपेण जन्म लभिष्यति, मम बलम् आश्रित्य। असुरविनाशार्थं अवतीर्य, स द्वारकायां वत्स्यति; तदा त्वं तस्य भ्रातुः, तेन तुल्यस्य, पुत्रः भविष्यसि। एवं देहं प्राप्य, सर्वान् भोगान् अनुभूय, ततः, भारतान्ते, वत्सराजस्य पुत्रत्वेन पुनः जन्म लभिष्यसि। विद्यासिद्धाधिपत्यं प्राप्य, सृष्ट्यन्तपर्यन्तं, धर्मेन सुखं लभित्वा, मम समीपं आगमिष्यसि।” एवं शापवरयुतः कामदेवः, दुःखसुखसमन्वितः, यथागतं गच्छति स्म। “कः एष यदुर्भवति, यस्य वंशे कामः जातः? कथं स रुद्रेण दग्धः, ततः कामदेवः किमभवत्?” “भारतवंशे कस्य सृष्टिः पूर्वं अभवत्, सा का च? एतत् सर्वं आरभ्य मे कथय, मम संशयः अस्ति।” सा गायत्री, अर्धशरीरसमुत्पन्ना, ब्रह्मविद्या, सा माता; च सः मनोः देवी, शतरूपा, शतवर्णेन्द्रिययुक्ता। सुखं, मनः, तपः, बुद्धिः, महती, दिशामोहश्च; ततः शतरूपायां सः सप्त पुत्रान् उत्पादितवान्। तस्य पुत्राः, मरीच्यादयः, मनसः एव जाताः; तेषां कृते, पूर्वं एष लोकः सर्वविद्यया पूर्णः आसीत्। ततः वामदेवं, त्रिशूलधरं, ससृज, च सनत्कुमारं, ज्येष्ठात् अपि ज्येष्ठं तेजस्विनम्। श्रीवामदेवः ब्राह्मणान् मुखात्, क्षत्रियान् बाहुभ्यः, वैश्यशूद्रौ ऊरुपादाभ्यां च ससृज। सः विद्युत्, मेघगर्जनम्, मेघान्, रक्तवर्णेन्द्रधनुषः, छन्दांसि, आदौ च पर्जन्यं, ततः सर्वाणि अपि ससृज। ततः भगवाञ् पुनः साध्यान्, त्रिनेत्रान्, च चत्वारिंशद् चत्वारि कोटयः जरामरणवर्जितानि भूतानि ससृज। वामः मर्त्यान् अपि ससृज, किन्तु ब्रह्मा तं निरोद्धुम् अर्हति, तादृशी सृष्टिः न कर्तव्या, यतः सा जरामरणरहितः। या सृष्टिः शुभाशुभगुणयुक्ता, सा एव प्रशस्यते; तस्मात् सः सृष्ट्यादौ स्थाणुरिव स्थितवान्। स्वायम्भुवः मनुः, दीर्घं तपः कृत्वा, अनन्ता नाम रूपसम्पन्नां भार्यां अवाप्तवान्।