सौम्यचन्द्रमौलिना "एवं भवतु" इति सम्यगुक्तम्। स युद्धात् प्रसन्नचित्तः निवृत्तः। बृहस्पतिः पुनः तारां प्राप्य, हृष्टः रुद्रसहितः स्वगृहं प्रतस्थे। संवत्सरस्य अन्ते दिव्यपीताम्बरधरः, स्वर्णाभरणैः शोभितः, द्वादशसूर्यसमप्रभः बालकः प्रादुरभूत्। तारायाः गर्भात् सोमसमः शिशुः उत्पन्नः, सर्वविद्याविशारदः, गजविद्यायाः प्रवर्त्ता चासीत्। तस्य नाम गजवैद्य इति प्रसिद्धम्, स सोमस्य पुत्रत्वात् बुध इति राजकुमारः ख्यातः। जातमात्र एव स तेजसा सर्वाणि तेजांसि अतिचक्राम। तदा ब्रह्मा देवर्षिभिः सह देवैः तत्र आगतः। बृहस्पतेर्गृहे जातकर्मसमये सर्वे देवाः तारां पप्रच्छुः—"कस्मात् एष बालकः जातः?" इति। सा लज्जिता तत्र मौनं समास्थिता, पुनः पुनः पृष्टापि, सा कुलवधूः लज्जया न किंचित् अवदत्। अन्ते सा अकथयत्—"सोमेन एष जातः" इति। ततः सोमः तं पुत्रं स्वीकृत्य, बुध इति नाम कृत्वा पृथिव्याः राज्यम् अददात्। अभिषेचनं कृत्वा, स वीर्यवान् बुधः तं गृहे मुख्यं कृत्वा, समभार्यत्वं दत्तवान्। ततः ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह तद् राज्यं दत्तवान्। सर्वे देवाः पश्यन्तः स एव तत्र अन्तर्धानं गतः। इलायाः गर्भे बुधेन धर्मात्मा पुत्रः उत्पादितः। स एव शताश्वमेधयज्ञान् तेजसा कृतवान्। स पुरूरवा इति त्रिषु लोकेषु पूजितः अभवत्। हिमवत्पर्वतस्य शृङ्गे, जनार्दनं सम्पूज्य, स राजा लोकपालत्वं प्राप्य सप्तद्वीपाधिपतित्वं प्राप्तवान्। तेन केश्यादिदैत्याः कोटिशः निहताः। तस्य रूपेण आकृष्टा उर्वशी भार्या अभवत्। स राजा सप्तद्वीपवतीं पृथिवीं पर्वतवनोपवनयुतां धर्मेण पालयामास, सर्वभूतहितकाम्यया। तस्य यशः सदैव चामरधारिणी इव सखी आसीत्। विष्णोः प्रसादेन तदा इन्द्रेण तस्मै अर्धासनो दत्तम्। स धर्मार्थकामैः समं राज्यं कृत्वा, धर्मार्थकामदेवताः कुतूहलात् तं द्रष्टुं समागताः। ते तस्य आचारं ज्ञातुमिच्छन्त्यः आगताः। राजा भक्त्या पाद्यादि सत्कारं कृतवान्। सुवर्णमण्डितानि त्रीणि आसनानि स्थाप्य, तेषु उपवेश्य, पूजां च कृतवान्, धर्माय अल्पं अधिकं मानं दत्तवान्। तेन कारणेन कामार्थौ कोपाविष्टौ अभवताम्। अर्थः लोभात् शापं दत्तवान्—"नाशं यास्यसि" इति। कामोऽपि—"गन्धमादनपर्वते त्वं उन्मादं प्राप्स्यसि, कुमारवने उर्वश्याः वियोगदुःखं भोक्स्यसे" इति। धर्मः अपि—"दीर्घायुष्मान् धर्मात्मा च भविष्यसि, तव वंशः चन्द्रादित्यतारकाभिः सह स्थास्यति, शतगुणितः वर्धिष्यते, कदापि न नश्यति" इति उक्त्वा, सर्वे अन्तर्धानं गताः। राजा पुनः राज्यं पालयामास। स राजा प्रतिदिनं देवराजं द्रष्टुं यायात्, कदाचित् दक्षिणवेषधारिभिः युक्तं रथमारुह्य। कदाचित् सविता सह, स केशिना दानवराजेन गगने नीयमानां चित्रलेखाम् उर्वशीं च अपश्यत्। स युद्धे तं जित्वा, नानायुधैः सम्प्रयुक्तः, कीर्तिं कामयमानः वातास्त्रं ससर्ज। एवं स शक्रमपि संग्रामे पराजितवान्। ततः देवाः तेन सख्यं कृत्वा, उर्वशीमिन्द्राय दत्तवन्तः। ततः प्रभृति वज्रधारी इन्द्रः सख्यं प्राप्य, सर्वेषां लोकानां बलवीर्ययशोवैभवैः अतिशयम् अगमत्। तुष्टः वज्री इन्द्रः तां भरताय गीतार्थं दत्तवान्। सा च पुरूरवसि स्नेहात् तस्य महात्मनः कर्माणि गातुम् आरब्धवती। भरतेन लक्ष्मीस्वयंवराख्यं महोत्सवम् आरब्धम्। तत्र मेनका, उर्वशी, रम्भा च नृत्याय नियोजिताः। तत्र उर्वशी लक्ष्मीरूपेण सुष्ठु नृत्यन्ती, पुरूरवसि दृष्ट्वा कामवशात् नृत्यन्ती, पूर्वं भरतेन उपदिष्टानि सर्वाणि लक्षणानि विस्मृतवती। भरतः क्रोधवियोगाभ्यां तां पृथिव्यां शप्तवान्—"पञ्चपञ्चाशद्वर्षाणि त्वं लता भविष्यसि, तत्र पुरूरवाः प्रेतभावं अनुभविष्यति" इति। ततः उर्वशी पतिं गत्वा दीर्घकालं तेन सह स्थित्वा, भरतशापस्य समाप्तौ बुधपुत्राय पुत्रं प्रसूतवती। सा अष्टपुत्रान् जनयामास—श्रूयतां तेषां नामानि—आयुः, दीर्घायुः, अश्वायुः, धनायुः, धृतिमान्, वसुः, शुचिविद्या, शतायुश्च। सर्वे दिव्यबलपराक्रमयुक्ताः। आयोः नहुषस्य द्वौ पुत्रौ जातौ—वृद्धशर्मा च राजी च, दम्भः च विपाप्मा च। एते पञ्च महाबलिनः। राजेः शतं पुत्राणां राजपुत्राः प्रसिद्धाः। राजिः निष्पापं नारायणं तपसा उपास्य, तुष्टेन विष्णुना वरान् लब्धवान्। ततः स देवासुरमानुषेषु विजयी अभवत्। अनन्तरं देवासुरयुद्धं त्रिशतवर्षपर्यन्तं अभवत्। प्रह्लादशक्रयोः घोरयुद्धे न कश्चित् विजयी अभवत्। तदा देवासुरैः पृष्टे ब्रह्मा उवाच—"यत्र राजिः अस्ति, तयोः कः विजयी स्यात्?" इति। विजयकामैः देवासुरैः स राजा याचितः—"अस्माकं मित्रं भव" इति।