शिवः, पुरद्विषः, स्वस्याजगवधनुः समादाय, भूतनाथैः सिद्धैश्च परिवृतः, सोमेन सह युद्धाय निर्गतः। तस्य तृतीयं नेत्रं प्रज्वलद्भीषणम्, मुखं च वह्निसमं विकृत्तमासीत्। तेन सह गणेशादयः चतुर्विंशतिसष्ट्युत्तरचत्वारिंशद्गणैः सहागताः। यक्षाधिपः सह कोटिकोटिभिर्यक्षैः रथारूढैः अनुगतः। वेतालयक्षनागकिन्नराणां पद्मार्बुदसंख्यकाः सेनाः, त्रिलक्षद्वादशसहस्ररथयुक्ताः, सोमस्य पक्षे अपि संनद्धाः, तस्य कोपः महती ववृधे। नक्षत्रराक्षसदैत्यासुरसेनाभिः संयुतः, शनैश्चरमंगलबलसमन्वितः, सप्तलोकाः भयाक्रान्ताः, पृथ्वी च सागरद्वीपयुत्ता कम्पिताभवत्। ततः पिनाकी, प्रज्वलितायुधानि गृहीत्वा, सोमं प्रति साक्षात्प्रययौ। तयोः सेनयोः भीमसेनसमं भीषणं युद्धमुत्पन्नम्। तद्रौद्रं युद्धं सर्वजनविनाशनं, तीक्ष्णायुधशस्त्ररूपं, उभयसेनाः तैः भीषणैः शस्त्रैः समूलं नाशिताः। दीप्तायुधानि पतन्ति स्म, दिवं भूमिं पातालं च दहन्ति। रुद्रः कोपेन ब्रह्मशिरोऽस्त्रं ससर्ज, सोमः अपि सोमास्त्रं अमोघं ससृजे। तयोः अस्त्रयोः पतनेन समुद्रे, पृथिव्याम्, आकाशे च भयमुत्पन्नम्। तयोः लोकविनाशहेतुभूतयोः अस्त्रयोः विक्रान्तिं दृष्ट्वा ब्रह्मापि संत्रस्तः। तदा ब्रह्मा देवैः सह तयोर्मध्ये प्रविश्य तान् निगृह्य उवाच—“किमर्थं सोम त्वया लोकनाशहेतुः कृतः? अन्यस्य भार्याहरणाय युद्धमिदं कृतं, तेन त्वं जनानां मध्ये पापग्रहः भविष्यसि, शान्तः सन् अपि हानिकरः। युद्धान्ते तां भार्यां वाक्पतये प्रत्यपादय— अन्यस्य वस्तुनि प्रत्यर्पणे लज्जा नास्ति।” सोमः “एवं भवतु” इत्युक्त्वा शान्तचित्तः युद्धात् निवृत्तः। बृहस्पतिः तारा पुनराप्त्वा रुद्रसहितः स्वगृहं हृष्टः प्रतिपेदे। संवत्सरान्ते दिव्यपीताम्बरपरिधानः, दिव्याभरणभूषितः, द्वादशादित्यसमप्रभः कुमारः अभवत्। तस्य तारा गर्भात् सोमसुतः, सर्वविद्याविशारदः, गजविद्याप्रवर्तकः, चन्द्रसमप्रभः पुत्रः जातः। तस्य नाम गजवेदः इति प्रसिद्धम्, सोमराजसुतत्वात् बुध इति स्मृतः। जातमात्रः सः सर्वप्रभाः अतिक्रान्तवान्। तदा ब्रह्मा देवैः, ऋषिभिः सह, तत्र आगतः। बृहस्पतेः गृहे जातकर्मसमये, सर्वे देवाः तारां पप्रच्छुः—“कस्य पुत्रः अयम्?” सा लज्जिता तत्र न किंचिदुवाच। पुनःपुनः पृष्टा अपि, सा कुलवधूः मौनिन्येव तस्थौ। अन्ते सा उवाच—“सोमेन जातः।” ततः सोमः पुत्रं गृहीत्वा, तं बुधमिति नाम दत्त्वा, पृथिव्याः अधिपतित्वं ददौ। संस्कारं कृत्वा, सः शक्तिमान् पुत्रं गृहीत्वा, गृहे समत्वं प्रदत्तवान्। ततः ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह तदधिकारं दत्तवान्। सर्वे देवाः पश्यन्तः, तत्रैव सः अन्तर्धानं गतः। बुधः इलायां धर्मात्मानं पुत्रं उत्पादितवान्। सः स्वतेजसा शताश्वमेधयज्ञान् अकरोत्। तस्य नाम पुरूरवा इति प्रसिद्धम्, सः सर्वलोकसम्मानितः। सः हिमवत्पर्वतस्य शिखरे जनार्दनं पूज्य, लोकाधिपत्यम्, सप्तद्वीपाधिपत्यं च प्राप्तवान्। सः केश्यादिदैत्यकोटयः निहन्ति स्म। तस्य रूपेण मोहिताः उर्वशी भार्या अभवत्। सः सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं, गिरिवनकाननयुत्तां, धर्मेण रक्षितवान्, सर्वभूतहितकाम्यया। यशः तस्य सदा चामरधारिणी सहचरी अभवत्। विष्णोः प्रसादात्, इन्द्रः तस्मै अर्धासनं दत्तवान्। सः धर्मार्थकामैः समं राज्यं पालयामास। धर्मार्थकामाः देवताः तस्य आचरणं ज्ञातुमिच्छन्त्यः, तं द्रष्टुमागताः। ते तस्य व्यवहारं ज्ञातुमिच्छन्तः, राजा तान् भक्त्या पाद्यादिभिः सत्कारं कृतवान्। स्वर्णमण्डितानि त्रि आसनानि उपवेश्य, पूजनं कृत्वा, धर्माय किञ्चित् अधिकं मानं दत्तवान्। तस्मात् कामार्थौ कोपितौ। अर्थः लोभात् शापमदात्—“त्वं नश्यसि।” कामः अपि—“गन्धमादनपर्वते ते मोहः भविष्यति, कुमारवने उर्वश्याः वियोगं प्राप्स्यसि।” धर्मः—“दीर्घायुष्मान् धर्मात्मा च भविष्यसि, तव वंशः चन्द्रसूर्यताराभिर्यावत्स्थास्यति।” “शतगुणं वर्धिष्यते, पृथिव्यां न नश्यति।” इत्युक्त्वा ते सर्वे अन्तर्धानं जग्मुः, राजा राज्यं पालयामास। सः नृपतिः प्रतिदिनं देवराजस्य दर्शनाय यायात्, कदाचित् दक्षिणाम्बरधरैः सारथिभिः रथमारुह्य गच्छति स्म। एकदा सूर्येण सह, चित्रलेखां च उर्वशीं च केशिना दानवाधिपेन आकाशमार्गे नीयमानां दृष्टवान्। सः युद्धे तं जित्वा, नानायुधानि प्रगृह्य, कीर्तिं लब्धुमिच्छन्, वातास्त्रं ससृजे। एवं सः शक्रं अपि संग्रामे निर्जित्य, देवैः सख्यं कृत्वा, उर्वशीं इन्द्राय दत्तवान्। ततः प्रभृति, वज्रधारी इन्द्रः तेन सख्यं प्राप्य, सर्वेषां लोकानां शक्त्युत्साहयशःश्रियः अतिक्रान्तवान्। सन्तुष्टः इन्द्रः तां उर्वशीं भरताय गीताय दत्तवान्, सा च पुरूरवासं प्रति स्नेहात् तस्य महतीं कीर्तिं गातुम् आरब्धवती। भरतः लक्ष्मीस्वयंवराख्यं उत्सवं स्थापयामास, तत्र मेनकां, उर्वशीं, रम्भां च नृत्यनियमं दत्तवान्। तत्र उर्वशी लक्ष्मीरूपेण सुन्दरं नृत्यं कृतवती। पुरूरवसं दृष्ट्वा, सा कामाभिभूता नृत्यती तस्थौ।