एवं पतिभिः अपराधं प्राप्यापि, ताः स्त्रियः न शप्तुं नापि शस्त्रैः प्रत्युत्तरं दातुं शक्ताः। तथापि सोमः दश दिशः पालयन्, तपसा दुर्लभं मुनिसंस्कृतं ऐश्वर्यं प्राप्य सप्तलोकानां एकाधिपतिः अभवत्। कदाचित् सोमः कानने विचरामः तारा नाम, पुष्पैः विभूषितां, विस्तीर्णश्रोणिपयोधरभारक्लमिताङ्गीं, याम् पुष्पभङ्गोऽपि श्रान्तां करोति, दृष्टवान्। सा सुराचार्यपत्नी, विशालसुलोचना, मोहिनी, कामबाणैः ताडिता। तदा सोमः अपि कामवशं गतः, एकान्ते तस्याः केशेषु गृह्य ताम् आकर्षयत्। सा अपि प्रेम्णा विजिता, तस्य रूपतेजसा मोहितचित्ता, तेन सह दीर्घकालं सुखेन स्थित्वा, सोमगृहं नीतवती। स्वगृहेऽपि सोमः तारासक्तः तद्रतिसुखैः तृप्तिं न प्राप्नोत्। बृहस्पतिः तया वियोगाग्निना दग्धः, तस्याः चिन्तन एव मग्नः अभवत्। न स सोमं शप्तुं शक्तः, न मन्त्रैः, न शस्त्रैः, न वह्निना, न विषेण, न तन्त्रैः, न उपायान्यैः, नापि मायाभिः वाक्पतेः तद्व्यसनं निवारयितुं शक्तम्। तदा दुःखार्तः, परदारकान्तार्तः, सोमम् प्रार्थयामास—'मम भार्यां प्रत्याहर' इति। तथापि सोमः तारा-सुखबन्धनैः बद्धः, प्रार्थ्यमानः अपि तां न प्रत्यदात्। ततः, चतुर्मुखमहेश्वरः, साध्या, मरुतः, लोकपालाश्च सर्वे मिलित्वा सोमं याचन्त, तथापि स तां न प्रत्यादात्। तदा शिवः अतिविषण्णः अभवत्। स यः वामदेव इति पृथिव्यां प्रसिद्धः, यस्य पद्मपादौ कोटिरुद्रैः पूज्येते, स गिरिवासी धनुर्धरः, शिष्यैः सहितः, बृहस्पतेः स्नेहान्निगृहीतः। ततः स अजगवधनुः गृहित्वा, पुरारातिः, भूतगणसिद्धनाथैः परिवृतः, त्रिनयनज्वलन्मुखः, अग्निसदृशभीषणवदनः, सोमयुद्धाय निर्गतः। तेन सह गणेशादयः, चतुर्विंशतिसष्ट्युपगणैः, यक्षेश्वरः अपि कोट्यर्बुदैः रथयुतैः अनुगतः। वेतालयक्षनागकिन्नरसंघाः, एकपद्मैकार्बुदसंख्याः, त्रिलक्षद्वादशसहस्ररथयुक्ताः, सोमः अपि तत्र कोपवर्धितः समागतः। नक्षत्रराक्षसदैत्यासुरसेनाभिः, शनि-मङ्गलबलसंयुतः, सप्तलोकाः भीताः, पृथ्वी द्वीपसागरयुक्ता कम्पिता। तदा पिनाकी, ज्वलनायुधानि गृहित्वा, सोमं प्रति साक्षात् अग्रे गतः। उभयोरपि सेनयोः भीमसेनसदृशं भीषणं युद्धं अभवत्। तद् युद्धं घोरं, सर्वप्राणिविनाशनम्, ज्वलनशस्त्रास्त्ररूपं, उभयसेनाः तीक्ष्णास्त्रैः विनष्टाः। ज्वलनास्त्राणि पतन्ति, स्वर्गपातालमहींसि दहन्ति। रुद्रः रोषात् ब्रह्मशिरस्त्रं ससर्ज, सोमः अपि सोमास्त्रं अप्रतिहतं ससृजे। तयोः अस्त्रयोः पतनेन समुद्रे, पृथिव्यां, आकाशे च भीः उत्पन्ना। तद्भयकरमस्त्रद्वयं जगद्विनाशाय प्रवृद्धं दृष्ट्वा स्वयं पितामहः ब्रह्मा अपि सन्त्रस्तः। तदा ब्रह्मा देवैः सहितः मध्ये प्रविश्य, तदस्त्रयोर् निग्रहम् अकरोत्। स सोमं पप्रच्छ—'किं हेतोः त्वं लोकनाशायेतद् अकार्यं कृतवान्?' 'अन्यदाराहरणाय त्वं घोरयुद्धं कृतवान्, तस्मात् सोम, त्वं पापग्रहः भविष्यसि, शान्तः अपि जनान् हिंसिष्यसि। युद्धपर्यन्ते वाक्पतेः भार्यां प्रत्याहर—परस्य द्रव्यस्य प्रतिपादनं लज्जाजनकं नास्ति।' 'एवं अस्तु' इति सोमचूड़ामणिः शमं गत्वा युद्धात् निवृत्तः। बृहस्पतिः तारा पुनः प्राप्य, रुद्रसहितः प्रमुदितः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। संवत्सरान्ते दिव्यपीताम्बरपरिधानं, दिव्याभरणभूषितं, द्वादशादित्यसमप्रभं बालकं तत्र प्रादुरभवत्। स तारा-गर्भात् जातः, सोमसदृशप्रभः, सर्वविद्याविशारदः, गजविद्याप्रवर्तकः। तस्य नाम 'गजवैद्य' इति प्रसिद्धम्, सोमराजपुत्रत्वात् 'बुधः' इति स्मृतः। स जातमात्र एव सर्वतेजांसि अतिक्रान्तवान्। तदा ब्रह्मा, देवाः, दिव्यर्षयः च तत्र आगच्छन्। बृहस्पतेः गृहे जातकर्मसमये, सर्वे देवाः ताऱां पप्रच्छुः—'कस्य एष पुत्रः?' इति। सा लज्जिता तस्मिन्नवसरं न किञ्चित् अवदत्। पुनः पुनः पृष्टा अपि, सा सती मौनं बभूव। अन्ते सा अवदत्—'सोमेन जातः' इति। ततः सोमः पुत्रं गृहित्वा, तं 'बुध' इति नाम कृत्वा, पृथिव्याः अधिपतित्वं दत्तवान्। तस्याभिषेकं कृत्वा, गृहस्य समत्वं दत्तवान्। ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सहितः तं प्रतिष्ठितवान्। सर्वे देवाः पश्यन्तः, स तत्रैव अन्तर्धानमगात्। ततः इला-गर्भे बुधः धर्मात्मानं पुत्रं उत्पादितवान्। स स्वतेजसा शताश्वमेधयज्ञान् अकरोत्। स 'पुरूरवाः' इति लोके प्रसिद्धः, सर्वलोकसम्मानितः अभवत्। हिमवतः शृङ्गे सः जनार्दनं पूजयित्वा, लोकपालत्वं सप्तद्वीपाधिपत्यं च प्राप्तवान्। तेन केश्यादिदैत्याः कोटिशः निहताः। तस्य रूपमोहिता उर्वशी पत्न्य् अभवत्। स सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं, पर्वतवनोपवनयुक्तां, धर्मेण रक्षितवान्, सर्वभूतहितकाम्यया। यशः तस्य सदा चामरवती अनुगता। विष्णोः प्रसादेन, इन्द्रः तस्मै अर्धासनं दत्तवान्। स धर्मार्थकामैः समं राज्यं कृतवान्। धर्मार्थकामदेवताः तं द्रष्टुम् उत्सुकाः समागताः। तस्य आचारं ज्ञातुम् इच्छन्त्यः, किमर्थं स तान् सत्करोति इति। राजा भक्त्या तेषां पाद्यादिकं कृत्वा, सत्कारं दत्तवान्। त्रीणि सुवर्णमयानि आसनानि स्थाप्य, तान् उपवेश्य, पूजनं कृत्वा, धर्माय किंचित् अधिकं मानं अकरोत्। तस्मात् कामार्थौ कोपितौ अभवताम्। अर्थः लोभात् शापं दत्तवान्—'त्वं नश्यसि' इति। कामः अपि अवदत्—'गन्धमादनगिरौ त्वं प्रमत्तो भविष्यसि; कुमारवने वसन्, उर्वश्याः वियोगदुःखं अनुभविष्यसि' इति। एवं सोमतारा-बुधपुरूरवः-कथायाम्, देवर्षिप्रशंसितं धर्मार्जनकथं च सम्यक् प्रवृत्तम्।