ततः प्रसन्नः भगवाञ् नारायणः हरिः सोमाय वरं वृणीष्वेति वचनं प्राह। तदा सोमः एतान् वरान् वव्रे—इन्द्रलोकविजयं मम, मम स्थाने भोगिनः साक्षात् दृश्यन्तां च। राजसूये च मम कर्मणि ब्रह्मादयः सर्वे देवगणाः ऋत्विजो भूयुः, त्रिशूलधारी शिवः च रक्षकः स्यात्। भगवता तथास्त्विति उक्त्वा, सोमः विष्णुना सह राजसूयमकुरुत। तत्र अत्रिः होतारः, भृगुः अध्वर्यु, चतुर्मुखः उद्गाता अभवत्। सः ब्रह्मपदं प्राप्तवान्, हरिः स्वयं अध्यक्षः, सनकादयः राजसूयकर्मणि सदस्याः स्मृताः। तत्र दश विश्वेदेवाः चामसाध्वर्यवः अभवन्; त्रयः लोकाः ऋत्विजेभ्यः दक्षिणारूपेण दत्ताः। अभिषेकान्ते, नव कन्याः, कामबाणैः संतप्ताङ्ग्यः, सोमस्य रूपं द्रष्टुमिच्छन्त्यः, तं उपतस्थुः। लक्ष्मीः नारायणं परित्यज्य, सिनीवाली कर्दमं, द्युतिर्विभावसुं, तुष्टिः च धातारं तथा परित्यज्य, प्रभा प्रभाकरं, कूहू हविष्मन्तं स्वयमेव, कीर्तिः जयन्तं, वसु मरीचिकश्यपं, धृतिः पितरं नन्दिं च परित्यज्य, सर्वाः सोममेव समाश्रित्य तेन कामिताः। एवं पतिभ्यः अपराधेऽपि, ताः न शप्तुं न शस्त्रैः प्रतिहन्तुं शक्ताः। तथापि सोमः दश दिशः पालयन्, तपसा दुर्लभं मुनिसंस्कृतं ऐकपत्यं सप्तलोकाधिपत्यं च प्राप्तवान्। एकदा, सोमः उद्यानं विचरन् तत्र तारां ददर्श—सुमनोभिः विभूषितां, स्थूलश्रोणिपयोधरभारश्रमक्लान्ताङ्गीं, यत्र पुष्पभङ्गेऽपि श्रान्ता। सा सुराचार्यपत्नी, विशालस्मितलोचनाभिरम्या, कामबाणैः पीडिता, सोमेन रहसि केशेषु गृहीता। सा अपि तेन सह सम्मोहिता, रूपतेजसा हृता, तत्र चिरकालं सोमेन सह स्थित्वा तेन स्वगृहं नीताभवत्। तत्रापि सोमः तारासक्तः, तया सह रममाणः तृप्तिं न प्राप, बृहस्पतिः तद्वियोगवह्निना संतप्तः तस्या एव ध्यानपरः अभवत्। न स शप्तुं शक्तः, न मन्त्रैः, न शस्त्रैः, नाग्निना, न विषेण, नान्यैः उपायैः, नापि मायाभिः वाक्पतेः तद्व्यसनं निवर्तयितुं शक्तः। तदा दुःखार्तः, परदारकान्तार्तः, सोमं स्वपत्नीं प्रत्याचष्टे; किं तु सोमः सुखबन्धनैः बद्धः तारां न प्रत्यपादयत्। ततः चतुर्मुखेन, साध्यैः, मरुद्भिः, लोकपालैः च सह प्रार्थितः अपि, सोमः तां न प्रत्यपादयत्; तदा शिवः कोपाविष्टः अभवत्। स वामदेवः, यः भूमौ कीर्तितः, यं लक्षयन्ति कोटिरुद्राः, कैलासवास्यः, धनुर्धरः, शिष्यैः सहितः बृहस्पतिस्नेहेन निरुद्धः। स अजगवधनुः गृह्य, पुरीषु शत्रुः, भूतेश्वरगणैः सिद्धैः च सह, सोमेन युद्धाय निर्गतः, तृतीयनेत्रदीप्तः, अग्निसदृशवदनः। तेन सह गणेशादयः, चतुर्विंशतिसष्ट्युत्संगगणैः, यक्षपतिः कोटिशः रथारूढैः अनुगतः। तत्र वेतालयक्षनागकिन्नराणां पद्मार्बुदसंख्यया, त्रयश्च लक्षसहस्रद्वादशरथैः, सोमः अपि कोपवर्धितः आगतः। नक्षत्रराक्षसदैत्यासुरसेनाभिः, शनैश्चरमङ्गलबलसमन्वितः, सप्तलोकाः भीताः, पृथ्वी सागरद्वीपयुत्ता च कम्पिता। तदा पिनाकी, ज्वलनायुधानि गृह्य, सोमं प्रति अग्रे गतः; उभयोरपि सैन्ययोः भीमसेनसदृशं घोरयुद्धमुत्पन्नम्। तदा उभयोः पक्षयोः शस्त्रास्त्रज्वालारूपेण सर्वजनविनाशकारी युद्धः अभवत्, उभयोरपि सैन्यानि शितशस्त्रैः विनष्टानि। तत्र ज्वलनास्त्राणि गगनं, पृथ्वीं, पातालं च दग्धवन्ति; रुद्रः कोपात् ब्रह्मशिराः अस्त्रं ससर्ज, सोमः अपि अमोघं सोमास्त्रं प्राह। तयोः अस्त्रयोः पतनेन समुद्रे, पृथ्व्यां, आकाशे च भयमुत्पन्नम्; तयोः लोकविनाशाय वर्धमानयोः अस्त्रयोः दृष्ट्वा ब्रह्मापि सन्दिग्धः अभवत्। तदा सः ब्रह्मा, देवैः सह मध्ये प्रविश्य, तौ अस्त्रौ निरोद्धुम् अर्हत्; सोमं प्रति उवाच—"कस्मात् त्वं लोकविनाशकर्म कृतवान्?" सोमस्य परदारहरणाय घोरयुद्धं कृत्वा, त्वं जनानाम् उपद्रवकृद् ग्रहः भविष्यसि, शमवस्थायामपि पापकरः; युद्धान्ते तां भार्यां वाक्पतेः प्रत्यपादय, परद्रव्यप्रत्यर्पणे लज्जा नास्ति। तदा सोमः "एवं भवतु" इति उक्त्वा, सम्यक् शममुपेत्य युद्धात् निवृत्तः। बृहस्पतिः तारां पुनः प्राप्त्वा, रुद्रेण सह हृष्टः स्वगृहं जगाम। वर्षान्ते, द्वादशादित्यतेजसा दीप्तः, दिव्यपीताम्बरधरः, दिव्याभरणभूषितः, कुमारः अभवत्। सोमराजसुतः, तारायाः गर्भात्, सर्वशास्त्रपारगः, गजविद्याप्रवर्तकः, चन्द्रसदृशः पुत्रः अभवत्। तस्य नाम गजवैद्यः, सोमराजसुतत्वात् बुध इति च कीर्तिम् आप; स राजकुमारः स्मृतः। जातमात्रः एव स तेजोभिः सर्वैः अतिक्रान्तः; तदा ब्रह्मा देवगणैः, दिव्यर्षिभिः च सह, तत्र आगतः। बृहस्पतेर्गृहे जातकर्मसमये, सर्वे देवा तारां पप्रच्छुः—"कस्यायं पुत्रः जातः?" सा तदा लज्जया मौनं समुपागता, पुनः पुनः पृष्टा अपि न प्रोवाच। अन्ते सा उवाच—"सोमस्य" इति; ततः सोमः तं पुत्रं स्वीकृत्य, बुध इति नाम कृत्वा, पृथ्वीं तस्य राज्यं दत्तवान्। ततः अभिषेचनं कृत्वा, तं गृहाध्यक्षे स्थाप्य, ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह तस्य दानं कृतवान्। सर्वे देवाः पश्यन्तः, स तत्रैव अन्तर्धानं गतः; इलायाः गर्भे बुधः धर्मात्मानं पुत्रं उत्पादयामास।