भगवान् ब्रह्मा स्वस्य अर्धं स्त्रीरूपेण व्यतन्, शेषमर्धं पुंरूपेण। सा स्त्री शतारूपा इति विख्याता, सा एव सावित्रीति च कथ्यते। सा च, शत्रूनां दाहक, सरस्वती, गायत्री, ब्रह्माणीति अपि प्रसिद्धा। ब्रह्मा, स्वदेहात् उत्पन्नां ताम् आत्मदुहितरं मनसि न्यवेशयत्। तां दृष्ट्वा, सृष्टिकर्ता भगवान् कामबाणैः संतप्तः समभवत्। "अहो रूपम्! अहो रूपम्!" इत्येव स प्रजापतिः पुनः पुनः उच्चैः शशंस। तदा, वसिष्ठमुख्याः सर्वे सुताः "भगिन्याः" इति शब्दं कृतवन्तः, किन्तु ब्रह्मा तस्याः मुखमेव पश्यन् स्थितवान्। पुनः पुनः "अहो रूपम्! अहो रूपम्!" इति ब्रुवन्, स भगवान् प्रणम्य तां पुनरपि निरीक्षितवान्। सा तु, उत्तमवर्णा, लज्जया पित्रा च सुतैः सह, तस्य दृष्टेः परिहाराय तं प्रदक्षिणं कृत्वा गतवती। तदा तस्य दक्षिणे गण्डशुक्लं विस्मितं चाननं समुत्पन्नम्, पश्चिमे चान्यद् विस्मयान्वितं वदनं प्रादुरभवत्। पृष्ठे चतुर्थं वामतोऽपि, कामबाणैः पीडितं वदनं, तस्यैव रागात् पुनरपि अन्यद्वदनं समुत्पन्नम्। सा च स्त्री, तं रूपं गृहीत्वा, उत्कण्ठया उन्नता अभवत्; तदा स ब्रह्मा सृष्ट्यर्थं घोरं तपः कृतवान्। तस्य कामात् सर्वं तत् नष्टं जातम्। तदा तस्मिन्धिमति पंचमं वदनं मूर्ध्नि समुत्पन्नम्, तद्वदनं जटाभिः ब्रह्मणा छन्नम्। अनन्तरं ब्रह्मा स्वसुतान्, स्वस्मात् जातान्, उवाच—"सर्वत्र सृजत देवाः, असुराः, मनुष्याश्च।" तदुक्त्वा, ते सर्वे विविधानि भूतानि सृष्टवन्तः। सृष्ट्यर्थं ते निर्गतान्, स तु विनयेन तिष्ठन् अवशिष्टः। ततः विश्वात्मा निष्पापां शतारूपां पत्नीत्वेन स्वीकृत्य, तया सह तीव्रकामेन युक्तः, लज्जया अपि साकं, कमलालये तां भुक्तवान्। शतं दिव्यानि वर्षाणि, सामान्यजनवत्, दीर्घकालेन तस्याः पुत्रः जातः—मनुः। स एव स्वयंभुवः इति विख्यातः, विराट् इति श्रुतः, स्वरूपगुणस्वभावसाम्यात् आदिपुरुषः इति कथ्यते। तस्मात् अनेके पुत्राः, व्रतधारिणः, वैराजा इति प्रसिद्धाः, उत्पन्नाः। स्वयंभुवात् सप्त सप्त चान्ये अपि जाताः। ते सर्वे, स्वारोचिषादयः, ब्रह्मणः सदृशरूपधारिणः, उत्तमप्रमुखाश्च, तथा त्वं सप्तमः इति अस्मिन्समये स्थितः। अहो, स्वजनसमागमः अपि अधिकदुःखदः; कथं कमलासंभवः अनेन कर्मणा दोषं न प्राप? कथं च स्वकुले विवाहसम्बन्धः अभवत्? एष मे संशयः, भगवन्, तं निवेदय। एषा दिव्या आदिसृष्टिः रजोगुणसम्भूता, इन्द्रियातीताऽपि, तस्याः देहिनः अपि इन्द्रियातीताः। सा हि, नृप, दिव्यतेजसा समन्विता, दिव्यज्ञानसमुत्थिता; मांसचक्षुषा मर्त्यैः वर्णयितुं न शक्यते। यथा सर्पाः स्वपथं जानन्ति, सुपर्णाः च व्योम्नि गतिं, तथा देवाः एव दिव्यगतिं जानन्ति, न मनुष्याः। देवेषु न हि किञ्चिद् उचितानुचितं, न शुभाशुभफलभाजः; अतः, नृप, मानवैः तत्र विचारः न युक्तः। चतुर्मुखः सर्ववेदाधिपः; तथा गायत्री ब्रह्मणः अङ्गमिति कथ्यते। साकारनिराकारौ तौ उच्येते; यत्र विश्वकर्मा तत्र सरस्वती, यत्र भारती तत्र प्रजापतिः। यथा तेजः छायया विना न दृश्यते, तथा गायत्री ब्रह्मणः पार्श्वं न जहाति। वेदसमूहः ब्रह्मेति कथ्यते, तत्र सावित्री प्रतिष्ठिता। अतः, प्रभो, सावित्र्याः उपगमने दोषः न विद्यते। तथापि, प्राचीनकाले प्रजापतिः आत्मदुहितरं उपगम्य लज्जितः, तदा ब्रह्मा कामदेवं शशाप। "यद् मनः मम तव बाणैः क्षुब्धम्, अतः रुद्रः त्वदीयं शरीरं भस्मीकुर्यात्।" इति। तदा कामदेवः चतुर्मुखम् उपशमयितुम् इच्छन् उवाच—"भवान् मां एवमाकारेण ससृजे, सर्वदेहिनां इन्द्रियप्रवृत्तिकारणम्।" "स्त्रीपुंसयोः भेदं विना, सर्वत्र मनो विमथयितुं मया एव पूर्वं निश्चितम्, भगवन्। अतः दोषो नास्ति, यद्यपि त्वया शप्तः अस्मि। अनुग्रहम् दातुम् अर्हसि, यथा पुनः शरीरलाभः स्यात्।" "वैवस्वतमन्वन्तरे, यदुवंशे रामः नाम नररूपेण जातः स्यात्, स मम शक्त्याश्रितः भविष्यति।" "स दानवान् हन्तुं द्वारकायाम् स्थित्वा, तदा त्वं तस्य भ्रातुः, समशक्तेः, पुत्रत्वेन भविष्यसि।" "तदा शरीरलाभं कृत्वा सर्वान् भोगान् भुञ्जानो, भारतकुलान्ते वत्सराजस्य पुत्रत्वेन जन्म लप्स्यसे।" "सृष्ट्यन्ते पर्यन्तं विद्याधराधिपत्यं प्राप्य, धर्मतः सुखं प्राप्य, मम समीपं यास्यसि।" एवं शापानुग्रहयुतः कामदेवः, दुःखसुखयोरन्वितः, यथागतं निर्गतः। ततः "कः स यदुः, यस्य वंशे कामः जातः? कथं रुद्रेण दग्धः, ततः किं जातम्?" इति पृष्टम्। "भारतवंशे पूर्वं का सृष्टिः आसीत्? सर्वं पूर्वं कथय, संशयः मे अस्ति।