पुराकाले मनुः राजा महातपस्वी कीर्तिमान् स्वपुत्राय राज्यं समर्प्य, सूर्यवंशसमः धैर्येण क्षमां चाचरद्। स धर्मात्मा राजा मलयपर्वतप्रदेशे कस्यचित् स्थाने सर्वगुणोपेतः समदुःखसुखः परं योगमवाप। एवं लक्षवर्षशतं व्यतीतस्य तस्य पद्मयोनिः प्रसन्नः सन् वरं वरयेत्युवाच। ततो राजा स विनतः पितामहम् प्रणम्य, एकं परमं वरमभिलष्य, 'सर्वेषां स्थावराणां च जङ्गमानां च प्रलयकाले रक्षणाय समर्थो भवेयम्' इति वव्रे। तदा जगदात्मा 'एवमस्तु' इत्युक्त्वैव तत्रैवान्तरधीयत पुष्पवृष्टिश्च दिव्या देवैः समर्पिता व्योम्नः पपात। कदाचित् स राजा स्वाश्रमे पितृयज्ञं कुर्वन्, तस्य हस्तयोः सलिलयुतं लघु मत्स्यरूपं पतितम्। तं मत्स्यरूपं दृष्ट्वा दयालुः स राजा तस्य रक्षणाय प्रयत्नं कृत्वा तं हस्तगर्भे स्थापयामास। तत्रैव स मत्स्यः एकाहोरात्रे षोडशाङ्गुलपरिमाणो जातः सन् 'रक्ष मां रक्ष मां' इत्युवाच। तं मत्स्यं जलचरं लघुकुम्भे स्थापयित्वा स राजा, तत्रापि स रात्र्येकस्मिन् त्रयः पाणिप्रमाणः जातः। पुनः स मत्स्यः क्रन्दन् तं सहस्रकिरणात्मजं राजा 'रक्ष मां रक्ष मां' इति शरणागतः संबोधितवान्। ततः स सूर्यवंशजः तं मत्स्यं कूपे स्थापयामास, तत्रापि न सम्यक् प्रविष्टे स मत्स्यः सरसि निवेशितः। तत्र स्थापितः स योजनेन महत्त्वं प्राप्तः, पुनः दुःखितः 'रक्ष मां रक्ष मां' इति राजानमुवाच। ततः मनुना गङ्गायां क्षिप्तः स मत्स्यः तत्रापि वर्धमानः, भूमिपालः तं समुद्रे न्यवेशयत्। तत्र समुद्रं व्याप्य दृष्टः स मत्स्यः, मनुः भीतः 'कस्त्वं दैत्येश?' इति पप्रच्छ। 'किं वा त्वं वासुदेवोऽसि? अन्यः कस्त्वादृशः? कस्य वा रूपं विंशतिसहस्रयोजनमितं?' इति च। 'त्वां केशवं विज्ञाय मय्येव मत्स्यरूपेण विघ्नं करोषि, हृषीकेश जगन्नाथ विश्वधाम नमोऽस्तु ते' इत्युक्तम्। एवं संबोधितः श्रीजनार्दनः मत्स्यरूपधारी 'साधु साधु, त्वया मां सम्यग्ज्ञातमकल्मष' इत्युक्तवान्। 'शिघ्रमेव भूमिः पर्वतवनगुल्मयुक्ता जलैः प्लाविष्यते।' 'एषा नौः सर्वैर्देवैः कृताऽस्मिन्महानुगे जीवसङ्घस्य रक्षायै।' 'स्वेदण्डाङ्कुरसम्भूताः प्रजाः सर्वाः, जाताः च ये, ताः सर्वाः अनाथाः अस्मिन्नौकायां स्थाप्य रक्षस्व।' 'यदा नौः कालान्ते वातैः संचाल्यते, तदा मम शृङ्गे दाम्ना बध्नीयाः।' 'ततः सर्वस्य स्थावरजङ्गमस्य प्रलये त्वं जगतः प्रजापतिः भविष्यसि।' 'कृतयुगादौ त्वं सर्वज्ञः स्थिरचित्तः मन्वन्तरनाथः देवपूज्यश्च भविष्यसि।' एवं श्रुत्वा मनुः माधुसूदनं पप्रच्छ—'भगवन्, कियत्कालानन्तरं प्रलयः स्यात्?' 'कथं वा प्रजाः रक्षेयम्? कथं च त्वया सह संगमः स्यात्?' इति। श्रीभगवानुवाच—'अद्य प्रभृति शतवर्षाधिकं वर्षा न भविष्यति, महादुर्भिक्षं समुत्पत्स्यते।' 'ततः सति, प्राणिनां न्यूनत्वे नश्यन्ति, सप्त सूर्यस्य सप्त भीषणरश्मयः दग्धांशुं वर्षयिष्यन्ति।' 'युगान्ते चौरवाग्निः प्रज्वलिष्यति, पातालस्थस्य शङ्कर्षणस्य वदनात् विषाग्निश्च, भवस्य ललाटनेत्राग्निश्च प्रादुर्भविष्यति।' 'त्रीन् लोकान् दग्ध्वा महाक्लेशं करिष्यति; सर्वभूतले भस्मसाद्भूते—' 'दिशोऽपि दग्धा व्योम चात्युष्णं भविष्यति; ततः देवेन्द्रतारकसहितं जगत् प्रलयं गमिष्यति।' 'संवर्त, भीमनाद, द्रोण, चण्ड, बलाहक, विद्युत्पताक, शोन—एते सप्त प्रलयमेघाः।' 'तेऽग्निस्वेदसम्भूताः पृथिवीं प्लावयिष्यन्ति; समुद्राः च प्रचोदिता एकत्र संगमिष्यन्ति।' 'ते त्रीन् लोकान् एकेनैव सागरेण करिष्यन्ति, नौकायां वेदान् सर्वबीजानि च स्थापयित्वा।' 'मया दत्तेन रज्ज्वा तां नौकां मम शृङ्गे बध्नीयाः, मत्स्यरूपेण मया रक्षितः।' 'त्वं देवेष्वपि शेषे, दग्धेषु, ब्रह्मणा सोमसूर्यधारिणा चतुर्लोकैः सह।' 'नर्मदा पुण्या मुनिश्रेष्ठः मार्कण्डेयः, भवः, वेदाः, पुराणानि, सर्वशास्त्राणि च सर्वतः परिवृतानि—' 'त्वया सहेदं विश्वं मध्यप्रलये स्थितं भविष्यति; चाक्षुषप्रलये समुत्पन्ने एकसागर एव।' 'सृष्ट्यादौ ते वेदान् प्रवक्ष्यामि, इत्युक्त्वा भगवान् तत्रैवान्तरधीयत्।' मनुः अपि वासुदेवकृपाजनितयोगेन युक्तः, यावत् प्राक्तनमहाप्रलयः समुपस्थितः, तावत् योगाभ्यासं चकार।