ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਏਵਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਗੁਣਾਨਾਂ ਤੁ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਥਰ੍ਵऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮ੍ਨਾਂ ਵੇਦੇष੍ਵਿਹ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ ऋषੀਣਾਂ ਤਪ੍ਯਤਾਂ ਤੇषਾਂ ਤਪਃ ਪਰਮਦੁਸ਼੍ਚਰਮ੍
ਅਥਰਵ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪस्या — ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਹੈ — ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦੌ ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਹ ਅਸਂਤੋषਾਦ੍ਭਯਾਦ੍ਦੁਃਖਾਨ੍ ਮੋਹਾਚ੍ਛੋਕਾਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ
ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਅਸੰਤੋਖ, ਡਰ, ਦੁਖ, ਭੁਲੇਖੇ ਅਤੇ ਗਮੀ ਤੋਂ।
ऋषੀਣਾਂ ਤਾਰਕਾ ਯੇਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ ऋषੀਣਾਂ ਯਾਦृਸ਼ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਯਾਦ-ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ ਹ੍ਯਾਰ੍षਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਤਥਾ ऋषੀਣਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਆਰ੍षਸ੍ਯੇਹ ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍
ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਸਂਪ੍ਰਲਯੇ ਤਦਾ ਅਵਿਭਾਗੇਨ ਦੇਵਾਨਾਮ੍ ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯੇ ਤਮੋਮਯੇ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਅਣਪਛਾਣੇ ਹਨ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।
ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਦ੍ਵੈ ਚੇਤਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤੇਨਾਰ੍षਂ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਚੇਤਨੇਨਾਪ੍ਯਧਿष੍ਠਿਤਮ੍
ਉਹ ਬਿਨਾ ਬੁੱਧੀ ਦੇ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਥਾ ਤੇ ਤੁ ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋਦਕਾਵੁਭੌ ਚੇਤਨਾਧਿਕृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਤ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੇਨ ਤਥਾ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੱਛੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿषਯੋ ਵਿषਯਿਤ੍ਵਂ ਚ ਤਦਾ ਹ੍ਯਰ੍ਥਪਦਾਤ੍ਮਕੌ ਕਾਲੇਨ ਪ੍ਰਾਪਣੀਯੇਨ ਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਵਸਤੂ ਤੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਹਾਸਲ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਫਾਵਤ ਕਾਰਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕਾਸ੍ਤਦਾ ਵृਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਹਦਾਦਯਃ ਮਹਤੋ ऽਸਾਵਹਂਕਾਰਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤ, ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਆਦਿ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਭੂਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ।
ਭੂਤਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਭੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥੋਲ੍ਮੁਕਾਤ੍ਤੁ ਵਿਟਪਾ ਏਕਕਾਲਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ਤਥਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ ਕਾਲੇਨੈਕੇਨ ਕਾਰਣਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਟਾਹਣੇ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾਨ੍ਧਕਾਰੇ ਖਦ੍ਯੋਤਃ ਸਹਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਨਿਵृਤ੍ਤੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਖਦ੍ਯੋਤ ਇਵ ਸਂਜ੍ਵਲਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਅਚਾਨਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਵਿਆਕਤ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਸ੍ ਤਤ੍ਰੈਵੇਹ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਮਹਤਸ੍ਤਮਸਃ ਪਾਰੇ ਵੈਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯਾਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀਅਤ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸ੍ ਤਪਸੋ ऽਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ
ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕਾਨ੍ਯਥੈਤਾਨਿ ਅਪ੍ਰਤੀਤਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਵੈ
ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚੈਤਨ੍ਯਾਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਪੁਰਿ ਸ਼ੇਤੇ ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਂ ਤਥਾਪਿ ਚ
ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਛਾ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ।
ਪੁਰੇ ਸ਼ਯਨਾਤ੍ਪੁਰੁषੋ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਹਿ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਧਾਰ੍ਮਿਕਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਛਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮੀ ਹੈ।
ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਚੇਤਨਃ ਏਵਂ ਵਿਵृਤ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਹ੍ਯਨਭਿਸਂਧਿਤਃ
ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਆਕਤ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ।
ਨਿਵृਤ੍ਤਿਸਮਕਾਲੇ ਤੁ ਪੁਰਾਣਂ ਤਦਚੇਤਨਮ੍ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇਨ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਭੋਗ੍ਯੋ ऽਯਂ ਵਿषਯੋ ਮਮ
ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੁਰਾਣਾ ਜੀਵ ਅਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵਸਤੂ ਮੇਰੇ ਭੋਗ ਲਈ ਹੈ।
ऋषਿਰ੍ਹਿਂਸਾਗਤੌ ਧਾਤੁਰ੍ ਵਿਦ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯਂ ਤਪਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਏष ਸਨ੍ਨਿਲਯੋ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁਤਤਸ੍ ਤ੍ਵ੍ ऋषਿਃ
ਰਿਸ਼ੀ ਹੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗਿਆਨ, ਸਚ, ਤਪਸਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ।
ਨਿਵृਤ੍ਤਿਸਮਕਾਲਾਚ੍ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤ ऋषਿਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍ ऋषਤੇ ਪਰਮਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਰਮਰ੍षਿਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਵਿਆਕਤ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦ੍ ऋषਤੇਰ੍ ਧਾਤੋਰ੍ ਨਾਮਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਕਾਰਣਮ੍ ਯਸ੍ਮਾਦੇष ਸ੍ਵਯਂਭੂਤਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ऋषਿਤਾ ਮਤਾ
ਨਾਮ ਦਾ ਮੂਲ ਧਾਤ ਤੋਂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ਸ੍ਵਯਮੁਦ੍ਭੂਤਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਨਸਾਃ ਸੁਤਾਃ ਨਿਵਰ੍ਤਮਾਨੈਸ੍ਤੈਰ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਮਹਾਨ੍ਪਰਿਗਤਃ ਪਰਃ
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਜਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲਿਆ।
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਦृਸ਼ਪਰਤ੍ਵੇਨ ਸਹ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਰ੍षਯਃ ਈਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਸੁਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਮਾਨਸਾਸ਼੍ਚੌਰਸਾਸ਼੍ਚ ਵੈ
ਉੱਚੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਨ ਤੋਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ।
ऋषਿਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤ੍ਵੇਨ ਭੂਤਾਦਿਰृषਯਸ੍ਤਤਃ ऋषਿਪੁਤ੍ਰਾ ऋषੀਕਾਸ੍ਤੁ ਮੈਥੁਨਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸਮ੍ਭਵਾਃ
ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰਤ੍ਵੇਨ ऋषਨ੍ਤੇ ਵੈ ਭੂਤਾਦੀਨृषਿਕਾਸ੍ਤਤਃ ऋषਿਕਾਣਾਂ ਸੁਤਾ ਯੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ऋषਿਪੁਤ੍ਰਕਾਃ
ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਜਨਮੇ, ਤੇ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ਿਕਾ; ਰਿਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਜਾਣੋ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ऋषਂ ਪਰਤ੍ਵੇਨ ਸ਼੍ਰੁਤਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਰ੍षਯਃ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਵਾ-ਹਂਕਾਰਾਤ੍ਮਾ ਤਥੈਵ ਚ
ਉੱਚੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੁਤ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਵੀ।
ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਾ ਚ ਤੇषਾਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯੇਵਮृषਿਜਾਤਿਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ ਨਾਮਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾ
ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪੰਜ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਭृਗੁਰ੍ਮਰੀਚਿਰਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਅਙ੍ਗਿਰਾਃ ਪੁਲਹਃ ਕ੍ਰਤੁਃ ਮਨੁਰ੍ਦਕ੍ਸ਼ੋ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਤੇ ਦਸ਼
ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚੀ, ਅਤ੍ਰੀ, ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਮਨੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਪੁਲਸਤ — ਇਹ ਦਸ ਹਨ।