ਯਦ੍ਯਦਿष੍ਟਤਮਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ੍ਯਾਯੇਨੈਵਾਗਤਂ ਚ ਯਤ੍ ਤਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਵਤੇ ਦੇਯਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਦਾਨਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸਮਾਨ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਣਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਦਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਯਾਂ ਵਿਹਿਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਃ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮੋ ऽਯਂ ਸਾਧੁਸਂਮਤਃ
ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਧਰਮ, ਜੋ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਧਰਮ ਸਾਧੂਆਂ ਵਲੋਂ ਮਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋ ਹ੍ਯਨਿष੍ਟੇषੁ ਇष੍ਟਂ ਵੈ ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਰਕ੍ਤਤਾ
ਅਪ੍ਰਿਯ ਵਸਤੂਆਂ ਵਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਪ੍ਰਿਯ ਵਸਤੂਆਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਮਨਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ-ਗਮੀ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਵਿਰਾਗਤਾ ਹੈ।
ਸਂਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਨ੍ਯਾਸਃ ਕृਤਾਨਾਮਕृਤੈਃ ਸਹ ਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਹਾਣਂ ਨ੍ਯਾਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ, ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਵ੍ ਇਕਾਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨੀ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਫਰਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਤੁ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ऋषਿਭਿਰ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਃ ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ऽਨ੍ਤਰੇ
ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਵਾਈਆਂ।
ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਧਿਂ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਤੁ ਤਥੈਵ ਚਾਤੁਰ੍ਹੋਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਚਾਰ ਹੋਤਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਤਿਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਚੈਵ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਨ੍ਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿਦੈਵਤਮ੍
ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਾ ਮੁਤਾਬਕ।
ਵਿਧਿਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਹੌਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਗੁਣਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਕਰ੍ਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਵਿਧੀ-ਸਤੋਤ੍ਰ, ਹੋਤਰ-ਮੰਤ੍ਰ, ਪਦਾਰਥ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਤਥੈਵਾਭਿਜਨਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮੇਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਯਥਾ ਭੇਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਸ਼-ਸਤੋਤ੍ਰ ਵੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਏਵਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਗੁਣਾਨਾਂ ਤੁ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਥਰ੍ਵऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮ੍ਨਾਂ ਵੇਦੇष੍ਵਿਹ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ ऋषੀਣਾਂ ਤਪ੍ਯਤਾਂ ਤੇषਾਂ ਤਪਃ ਪਰਮਦੁਸ਼੍ਚਰਮ੍
ਅਥਰਵ, ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪस्या — ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਹੈ — ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦੌ ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਹ ਅਸਂਤੋषਾਦ੍ਭਯਾਦ੍ਦੁਃਖਾਨ੍ ਮੋਹਾਚ੍ਛੋਕਾਚ੍ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ
ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਮੰਤ੍ਰ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਅਸੰਤੋਖ, ਡਰ, ਦੁਖ, ਭੁਲੇਖੇ ਅਤੇ ਗਮੀ ਤੋਂ।
ऋषੀਣਾਂ ਤਾਰਕਾ ਯੇਨ ਲਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ ऋषੀਣਾਂ ਯਾਦृਸ਼ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮੀਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਯਾਦ-ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਾਂ ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ ਹ੍ਯਾਰ੍षਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਤਥਾ ऋषੀਣਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਆਰ੍षਸ੍ਯੇਹ ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍
ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਸਂਪ੍ਰਲਯੇ ਤਦਾ ਅਵਿਭਾਗੇਨ ਦੇਵਾਨਾਮ੍ ਅਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯੇ ਤਮੋਮਯੇ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਉਹ ਅਣਪਛਾਣੇ ਹਨ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।
ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤਦ੍ਵੈ ਚੇਤਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤੇਨਾਰ੍षਂ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਚੇਤਨੇਨਾਪ੍ਯਧਿष੍ਠਿਤਮ੍
ਉਹ ਬਿਨਾ ਬੁੱਧੀ ਦੇ, ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਥਾ ਤੇ ਤੁ ਯਥਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋਦਕਾਵੁਭੌ ਚੇਤਨਾਧਿਕृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਤ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵੇਨ ਤਥਾ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੱਛੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿषਯੋ ਵਿषਯਿਤ੍ਵਂ ਚ ਤਦਾ ਹ੍ਯਰ੍ਥਪਦਾਤ੍ਮਕੌ ਕਾਲੇਨ ਪ੍ਰਾਪਣੀਯੇਨ ਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਵਸਤੂ ਤੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਹਾਸਲ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਫਾਵਤ ਕਾਰਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕਾਸ੍ਤਦਾ ਵृਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਹਦਾਦਯਃ ਮਹਤੋ ऽਸਾਵਹਂਕਾਰਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤ, ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਆਦਿ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਭੂਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ।
ਭੂਤਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ਸਂਸਿਦ੍ਧਿਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਵਿਵਰ੍ਤਤੇ
ਭੂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥੋਲ੍ਮੁਕਾਤ੍ਤੁ ਵਿਟਪਾ ਏਕਕਾਲਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ਤਥਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ ਕਾਲੇਨੈਕੇਨ ਕਾਰਣਾਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਟਾਹਣੇ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾਨ੍ਧਕਾਰੇ ਖਦ੍ਯੋਤਃ ਸਹਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਨਿਵृਤ੍ਤੋ ਹ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਖਦ੍ਯੋਤ ਇਵ ਸਂਜ੍ਵਲਨ੍
ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂ ਅਚਾਨਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਵਿਆਕਤ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੁਗਨੂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਸ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਸ੍ ਤਤ੍ਰੈਵੇਹ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਮਹਤਸ੍ਤਮਸਃ ਪਾਰੇ ਵੈਲਕ੍ਸ਼ਣ੍ਯਾਦ੍ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਾਰ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀਅਤ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤੋ ਵਿਦ੍ਵਾਂਸ੍ ਤਪਸੋ ऽਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾ
ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍ ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕਾਨ੍ਯਥੈਤਾਨਿ ਅਪ੍ਰਤੀਤਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਵੈ
ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚੈਤਨ੍ਯਾਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ਪੁਰਿ ਸ਼ੇਤੇ ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਂ ਤਥਾਪਿ ਚ
ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਛਾ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ।
ਪੁਰੇ ਸ਼ਯਨਾਤ੍ਪੁਰੁषੋ ਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਸੂਤੇ ਹਿ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਧਾਰ੍ਮਿਕਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਛਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮੀ ਹੈ।
ਸਾਂਸਿਦ੍ਧਿਕੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਚੇਤਨਃ ਏਵਂ ਵਿਵृਤ੍ਤਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਹ੍ਯਨਭਿਸਂਧਿਤਃ
ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਆਕਤ ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ।
ਨਿਵृਤ੍ਤਿਸਮਕਾਲੇ ਤੁ ਪੁਰਾਣਂ ਤਦਚੇਤਨਮ੍ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੇਨ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਭੋਗ੍ਯੋ ऽਯਂ ਵਿषਯੋ ਮਮ
ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੁਰਾਣਾ ਜੀਵ ਅਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵਸਤੂ ਮੇਰੇ ਭੋਗ ਲਈ ਹੈ।