ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਹਿਤੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਜਾਤਿਭਿਃ ਦਾਰਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮ੍ ਇਜ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਧਰਮ, ਜੋ ਵੇਦ ਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਪਤਨੀ, ਅੱਗ ਤੇ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰੋ ਯਮੈਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮੈਰ੍ਯੁਤਃ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਵੇਦਯਿਤ੍ਵੇਹ ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ऽਬ੍ਰੁਵਨ੍
ਸਮਰਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਵਾਇਤ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਚਲਣੀ, ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਵੇਦਕ ਰਵਾਇਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਙ੍ਗਾਨਿ ਵੈ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯਾਤੀਤਸ੍ਯ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਤਨ੍ਮਨੁਰਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਮਵੇਦ — ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਇਹ ਹੀ ਸ੍ਰੁਤੀ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਯੁਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮਨੂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਃ ਸੂਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਭਾਗਸ਼ਃ ਏਵਂ ਵੈ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਮਰਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਵਾਇਤ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵੰਡ ਮੁਤਾਬਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਿषੇਰ੍ ਧਾਤੋਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਠਾਨ੍ਤਾਚ੍ ਛਿष੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਯੇ ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਇਹ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕਾਃ
‘ਸਿਖਾਉਣ’ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ‘ਗਿਆਨੀ’ ਸ਼ਬਦ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੁਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵ ਲੋਕਸਂਤਾਨਕਾਰਿਣਃ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹ ਚ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਤਾਞ੍ਛਿष੍ਟਾਨ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਮਨੂ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੈਃ ਸ਼ਿष੍ਟੈਸ਼੍ਚਲਿਤੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ ਵੈ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਤ੍ਰਯੀ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਃ ਪ੍ਰਜਾਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮੇਪ੍ਸਯਾ
ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਖੇਤੀ ਤੇ ਸਜ਼ਾ-ਨਿਯਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਅਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਿष੍ਟੈਰਾਚਰ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵ ਮਨੁਕ੍ਸ਼ਯੇ ਪੂਰ੍ਵੈਃਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਮਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਃ ਸ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਚਲਣੀ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨੂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਪਿਛਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਚਲਣੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਦਾਨਂ ਸਤ੍ਯਂ ਤਪੋ ਲੋਕੋ ਵਿਦ੍ਯੇਜ੍ਯਾ ਪੂਜਨਂ ਦਮਃ ਅष੍ਟੌ ਤਾਨਿ ਚਰਿਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਦਾਨ, ਸਚਾਈ, ਤਪ, ਲੋਕ-ਸੇਵਾ, ਵਿਦਿਆ, ਪੂਜਾ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ 'ਤੇ ਕਾਬੂ, ਇਹ ਅੱਠ ਚਲਣੀਆਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹਨ।
ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਰਨ੍ਤ੍ਯੇਨਂ ਮਨੁਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚ ਹ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੂ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਚਲਣੀ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼੍ਰਵਣਾਚ੍ਛ੍ਰੌਤਃ ਸ੍ਮਰਣਾਤ੍ਸ੍ਮਾਰ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ ਇਜ੍ਯਾਵੇਦਾਤ੍ਮਕਃ ਸ਼੍ਰੌਤਃ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯੇਹ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਸ੍ਰੁਤੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਵਾਇਤ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਮਰਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਵਾਇਤ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਜਨਾ ਵੇਦਕ ਰਵਾਇਤ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ; ਸਮਰਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਵਾਇਤ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਦृष੍ਟਾਨੁਭੂਤਮਰ੍ਥਂ ਚ ਯਃ ਪृष੍ਟੋ ਨ ਵਿਗੂਹਤੇ ਯਥਾਭੂਤਪ੍ਰਵਾਦਸ੍ਤੁ ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਸਤ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜੋ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਛੁਪਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਸਚ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਤਪੋ ਮੌਨਂ ਨਿਰਾਹਾਰਤ੍ਵਮੇਵ ਚ ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਤਪਸੋ ਰੂਪਂ ਸੁਘੋਰਂ ਤੁ ਦੁਰਾਸਦਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤਪ, ਚੁੱਪ, ਤੇ ਉਪਵਾਸ — ਇਹ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਤੇ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਹਨ।
ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਹਵਿषਾਮ੍ ऋਕ੍ਸਾਮਯਜੁषਾਂ ਤਥਾ ऋਤ੍ਵਿਜਾਂ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗੋ ਯਜ੍ਞ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਪਸ਼ੂ, ਸਮਾਨ, ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ, ਰਿਗਵੇਦ, ਸਮਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਪੰਡਤ, ਤੇ ਦਾਨ — ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਯਜਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਵਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯੋ ਹਿਤਾਯ ਸ਼ੁਭਾਯ ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸਤਤਂ ਹृष੍ਟਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਦਯਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਚੰਗੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਦਇਆ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਕ੍ਰੁष੍ਟੋ ऽਭਿਹਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਨਾਕ੍ਰੋਸ਼ੇਤ੍ਪ੍ਰਹਰੇਦਪਿ ਅਦੁष੍ਟੋ ਵਾਙ੍ਮਨਃਕਾਯੈਸ੍ ਤਿਤਿਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜੋ ਗਾਲੀ ਜਾਂ ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਗਾਲੀ ਜਾਂ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਸਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਖਿਮਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਾਮਿਨਾ ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਾਨਾਮ੍ ਉਤ੍ਸृष੍ਟਾਨਾਂ ਚ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇ ਪਰਸ੍ਵਾਨਾਮ੍ ਅਨਾਦਾਨਮ੍ ਅਲੋਭ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਚਾਹੇ ਮਾਲਕ ਵਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮੈਥੁਨਸ੍ਯਾਸਮਾਚਾਰੋ ਜਲ੍ਪਨਾਚ੍ਚਿਨ੍ਤਨਾਤ੍ਤਥਾ ਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਚ ਤਦੇਤਚ੍ਛਮਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਮ-ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸੋਚਣ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ, ਉਹੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਰ੍ਥੇ ਵਾ ਪਰਾਰ੍ਥੇ ਵਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਹ ਯਸ੍ਯ ਵੈ ਵਿषਯੇ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਦਮਸ੍ਯੈਤਤ੍ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜਿਸ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਆਪਣੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਦਮ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕੇ ਯੋ ਵਿषਯੇ ਕਾਰਣੇ ਚਾष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣੇ ਨ ਕ੍ਰੁਧ੍ਯੇਤ ਪ੍ਰਤਿਹਤਃ ਸ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਜਾਂ ਅੱਠ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕਿਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦ੍ਯਦਿष੍ਟਤਮਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਨ੍ਯਾਯੇਨੈਵਾਗਤਂ ਚ ਯਤ੍ ਤਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਵਤੇ ਦੇਯਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਦਾਨਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸਮਾਨ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਣਵਾਨ ਨੂੰ ਦੇਣਾ, ਇਹ ਦਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤਿਭ੍ਯਾਂ ਵਿਹਿਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਮਕਃ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮੋ ऽਯਂ ਸਾਧੁਸਂਮਤਃ
ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਧਰਮ, ਜੋ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਧਰਮ ਸਾਧੂਆਂ ਵਲੋਂ ਮਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋ ਹ੍ਯਨਿष੍ਟੇषੁ ਇष੍ਟਂ ਵੈ ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ਪ੍ਰੀਤਿਤਾਪਵਿषਾਦਾਨਾਂ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਵਿਰਕ੍ਤਤਾ
ਅਪ੍ਰਿਯ ਵਸਤੂਆਂ ਵਲ ਵੈਰ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਪ੍ਰਿਯ ਵਸਤੂਆਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਮਨਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ-ਗਮੀ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਵਿਰਾਗਤਾ ਹੈ।
ਸਂਨ੍ਯਾਸਃ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਨ੍ਯਾਸਃ ਕृਤਾਨਾਮਕृਤੈਃ ਸਹ ਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਹਾਣਂ ਨ੍ਯਾਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ, ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੀ ਸੰਨਿਆਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਵ੍ ਇਕਾਰੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਚੇਤਨਾਚੇਤਨਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨੇ ਜ੍ਞਾਨੀ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਦਾ ਫਰਕ ਜਾਣ ਕੇ, ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਤੁ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ऋषਿਭਿਰ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੈਃ ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ऽਨ੍ਤਰੇ
ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਧਰਮ-ਤੱਤਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਵਾਯੰਭੂ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਵਾਈਆਂ।
ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਧਿਂ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਤੁ ਤਥੈਵ ਚਾਤੁਰ੍ਹੋਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਸ੍ਯ ਚੈਵ ਹਿ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਚਾਰ ਹੋਤਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰਤਿਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਚੈਵ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰਨ੍ਯਾ ਵਿਧੀਯਤੇ ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਤਿਦੈਵਤਮ੍
ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਾ ਮੁਤਾਬਕ।
ਵਿਧਿਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਤਥਾ ਹੌਤ੍ਰਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਗੁਣਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਕਰ੍ਮਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਵਿਧੀ-ਸਤੋਤ੍ਰ, ਹੋਤਰ-ਮੰਤ੍ਰ, ਪਦਾਰਥ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਤਥੈਵਾਭਿਜਨਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਮੇਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਯਥਾ ਭੇਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਸ਼-ਸਤੋਤ੍ਰ ਵੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।