ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਕੈਸ਼੍ਚੈਵ ਕਲਿਜੈਰਙ੍ਗੁਲੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਆ ਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਕੋ ਨਵਤਾਲੋ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਯਃ
ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਂਵੀ ਅੰਗੁਲਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਹृਤ੍ਯਾਜਾਨੁਬਾਹੁਸ਼੍ਚ ਦੈਵਤੈਰਭਿਪੂਜ੍ਯਤੇ ਗਵਾਂ ਚ ਹਸ੍ਤਿਨਾਂ ਚੈਵ ਮਹਿषਸ੍ਥਾਵਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਘੁੱਟਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰੂਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਭੈਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮੇਣੈਤੇਨ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ षਟ੍ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਃ ਪਸ਼ੁਰ੍ ਆਕਕੁਦੋ ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਓ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਕਕੁਡਾ ਨਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਛਿਆੱਤਰ ਅੰਗੁਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗੁਲਾਨਾਮष੍ਟਸ਼ਤਮ੍ ਉਤ੍ਸੇਧੋ ਹਸ੍ਤਿਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਃ ਅਙ੍ਗੁਲਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਮ੍
ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਸੌ ਅਠ ਅੰਗੁਲਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਬਿਆਲੀ ਅੰਗੁਲਾਂ ਵੀ ਮਾਪ ਹੈ।
ਸ਼ਤਾਰ੍ਧਮਙ੍ਗੁਲਾਨਾਂ ਤੁ ਹ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਸੇਧਃ ਸ਼ਾਖਿਨਾਂ ਪਰਃ ਮਾਨੁषਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਂਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਯਾਦृਸ਼ਃ
ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਅੰਗੁਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ।
ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ऽਨ੍ਵਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਦੇਵਾਨਾਂ ਕਾਯ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਹੀ ਲਕੜੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਵਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਧੀਆ ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਨਾਤਿਸ਼ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਮਾਨੁषਃ ਕਾਯ ਉਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯੇਵ ਹਿ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਭਾਵਾ ਯੇ ਦਿਵ੍ਯਮਾਨੁषਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦਿਵਿਆ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਗਾਵੋ ऽਜਾਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਹਸ੍ਤਿਨਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣੋ ਮृਗਾਃ
ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬਕਰੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਹਿਰਨ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ।
ਉਪਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵੇਤੇ ਯਜ੍ਞਿਯਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਯਥਾਕ੍ਰਮੋਪਭੋਗਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪਸ਼ੁਮੂਰ੍ਤਯਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਯਜਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪਸ਼ੂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇषਾਂ ਰੂਪਾਨੁਰੂਪੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਸ੍ਥਿਰਜਙ੍ਗਮਾਃ ਮਨੋਜ੍ਞੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤੈਰ੍ਭੋਗੈਃ ਸੁਖਿਨੋ ਹ੍ਯੁਪਪੇਦਿਰੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸੁਖਦਾਇਕ ਭੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਅਥ ਸ਼ਿष੍ਟਾਨ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਧੂਨਥ ਤਤਸ਼੍ਚ ਵੈ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪਸ਼ੁਮੂਰ੍ਤਯਃ ਸਂਯੁਜ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ ਤੇਨ ਸਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਕੀ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਰੂਪਾਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਕ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਸਾਮਾਨ੍ਯੇषੁ ਚ ਧਰ੍ਮੇषੁ ਤਥਾ ਵੈਸ਼ਿषਿਕੇषੁ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ
ਆਮ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮੇषੁ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਖੋਦਰ੍ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਤੌ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਹਿ ਯੋ ਧਰ੍ਮੋ ਜ੍ਞਾਨਧਰ੍ਮਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਸੁਖ ਤੇ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਧਰਮ ਗਿਆਨ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਂ ਸਾਧਨਾਤ੍ਸਾਧੁਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਗੁਰੋਰ੍ਹਿਤਃ ਕਾਰਣਾਤ੍ਸਾਧਨਾਚ੍ਚੈਵ ਗृਹਸ੍ਥਃ ਸਾਧੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਰਾਹ ਪਿੱਛੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੇਕ ਹੈ; ਜੋ ਗੁਰੂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨੇਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਵੀ ਨੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਪਸਸ਼੍ਚ ਤਥਾਰਣ੍ਯੇ ਸਾਧੁਰ੍ਵੈਖਾਨਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਯਤਮਾਨੋ ਯਤਿਃ ਸਾਧੁਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਯੋਗਸ੍ਯ ਸਾਧਨਾਤ੍
ਜੋ ਵਣ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਖਾਨਸ ਨੇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਯਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਧਨ ਕਰਕੇ ਨੇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮੋ ਧਰ੍ਮਗਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯੇष ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਃ ਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲੌ ਚੈਵ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ
ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਕਰਮ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਥ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤਰ ऋषਯਸ਼੍ਚੈਵ ਮਾਨੁषਾਃ ਅਯਂ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਯਂ ਨੇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਮੌਨਮੂਰ੍ਤਿਨਾ
ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਚੁੱਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।'
ਧਰ੍ਮੇਤਿ ਧਾਰਣੇ ਧਾਤੁਰ੍ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚੈਵ ਉਚ੍ਯਤੇ ਆਧਾਰਣੇ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵੇ ਵਾ ਧਰ੍ਮਃ ਸ ਤੁ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਧਰਮ ਵਿੱਚ 'ਧ੍ਰ' ਧਾਤੁ ਦਾ ਅਰਥ ਟਿਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੇष੍ਟਪ੍ਰਾਪਕੋ ਧਰ੍ਮ ਆਚਾਰ੍ਯੈਰੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਅਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚਾਨਿष੍ਟਫਲ ਆਚਾਰ੍ਯੈਰ੍ਨੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਥੇ ਚੰਗਾ ਰਾਹ, ਜੋ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਾੜਾ ਰਾਹ, ਜੋ ਨਾ-ਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
ਵृਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚਾਲੋਲੁਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਆਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋ ਹ੍ਯਦਾਮ੍ਭਿਕਾਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਨੀਤਾ ਮृਦਵਸ੍ ਤਾਨਾਚਾਰ੍ਯਾਨ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਜੋ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਠੱਗੀ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਖੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੈਰ੍ਵਿਹਿਤੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਜਾਤਿਭਿਃ ਦਾਰਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮ੍ ਇਜ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਧਰਮ, ਜੋ ਵੇਦ ਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਪਤਨੀ, ਅੱਗ ਤੇ ਯਜਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰੋ ਯਮੈਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮੈਰ੍ਯੁਤਃ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਵੇਦਯਿਤ੍ਵੇਹ ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ऽਬ੍ਰੁਵਨ੍
ਸਮਰਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਵਾਇਤ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਚਲਣੀ, ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਵੇਦਕ ਰਵਾਇਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
ऋਚੋ ਯਜੂਂषਿ ਸਾਮਾਨਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਙ੍ਗਾਨਿ ਵੈ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯਾਤੀਤਸ੍ਯ ਸ੍ਮृਤ੍ਵਾ ਤਨ੍ਮਨੁਰਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਮਵੇਦ — ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਇਹ ਹੀ ਸ੍ਰੁਤੀ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਯੁਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮਨੂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਃ ਸੂਤੋ ਧਰ੍ਮੋ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਵਿਭਾਗਸ਼ਃ ਏਵਂ ਵੈ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਮਰਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਵਾਇਤ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਵੰਡ ਮੁਤਾਬਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣੀ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ਿषੇਰ੍ ਧਾਤੋਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਠਾਨ੍ਤਾਚ੍ ਛਿष੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਯੇ ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਇਹ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕਾਃ
‘ਸਿਖਾਉਣ’ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ‘ਗਿਆਨੀ’ ਸ਼ਬਦ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੁਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚੈਵ ਲੋਕਸਂਤਾਨਕਾਰਿਣਃ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹ ਚ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਂ ਤਾਞ੍ਛਿष੍ਟਾਨ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਮਨੂ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੈਃ ਸ਼ਿष੍ਟੈਸ਼੍ਚਲਿਤੋ ਧਰ੍ਮਃ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ ਵੈ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਤ੍ਰਯੀ ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਦਣ੍ਡਨੀਤਿਃ ਪ੍ਰਜਾਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮੇਪ੍ਸਯਾ
ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਖੇਤੀ ਤੇ ਸਜ਼ਾ-ਨਿਯਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਅਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਿष੍ਟੈਰਾਚਰ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵ ਮਨੁਕ੍ਸ਼ਯੇ ਪੂਰ੍ਵੈਃਪੂਰ੍ਵੈਰ੍ਮਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਃ ਸ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਚਲਣੀ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨੂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਪਿਛਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਚਲਣੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਦਾਨਂ ਸਤ੍ਯਂ ਤਪੋ ਲੋਕੋ ਵਿਦ੍ਯੇਜ੍ਯਾ ਪੂਜਨਂ ਦਮਃ ਅष੍ਟੌ ਤਾਨਿ ਚਰਿਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਦਾਨ, ਸਚਾਈ, ਤਪ, ਲੋਕ-ਸੇਵਾ, ਵਿਦਿਆ, ਪੂਜਾ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ 'ਤੇ ਕਾਬੂ, ਇਹ ਅੱਠ ਚਲਣੀਆਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹਨ।
ਸ਼ਿष੍ਟਾ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਰਨ੍ਤ੍ਯੇਨਂ ਮਨੁਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚ ਹ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੂ ਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਚਲਣੀ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਚਲਣੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।