ਏਤੇ ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾ ਵਃ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲ੍ਪੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਾਨਿ ਚ
ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਨਵੰਤਰਾ ਮੈਂ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ ਯਾਨਿ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਿਹ
ਮਨਵੰਤਰਾ ਜੋ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯੁਗੇ ਚ ਸਮ੍ਭੂਤਿਰ੍ ਯਾਸਾਂ ਯਾਵਚ੍ਚ ਜੀਵਿਤਮ੍
ਮੈਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਉਮਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਯੁਗਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨ੍ਯੂਨਂ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਯੇਨ ਚ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸੁ ਤਾਵਨ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਿਹ
ਉਹ ਸਿਰਫ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਜਾਂ ਦੋ ਘੱਟ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਏਨੀ ਹੀ ਹੈ।
ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰੈਃ ਸਹ ਤੇषਾਮਾਯੁਰੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਯੁਗਧਰ੍ਮੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਇਨਸਾਨਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਥੈਵਾਯੁਃ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਯੁਗਧਰ੍ਮੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਅਸ੍ਥਿਤਿਂ ਚ ਕਲੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁषਸ਼੍ਚ ਵੈ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਯੁਗ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਯੁਃ ਸ਼ਤਂ ਤ੍ਵੇਤਨ੍ ਮਾਨੁषਾਣਾਂ ਕਲੌ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਦੇਵਾਸੁਰਮਨੁष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਕ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ
ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੇਵ, ਆਸੁਰ, ਇਨਸਾਨ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ—
ਪਰਿਣਾਹੋਚ੍ਛ੍ਰਯੇ ਤੁਲ੍ਯਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹ ਕृਤੇ ਯੁਗੇ षਣ੍ਣਵਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧੋ ਹ੍ਯ੍ ਅष੍ਟਾਨਾਂ ਦੇਵਯੋਨਿਨਾਮ੍
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ 'ਚ, ਸਭ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅੱਠ ਦੇਵ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਛਿਆਨਵੇਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਵਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਨਿष੍ਪਨ੍ਨੇਨ ਤਥਾष੍ਟਕਮ੍ ਏਤਤ੍ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਧਿਕੁਰ੍ਵਤਾਮ੍
ਨੌ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਅੱਠ ਜਾਤੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਲੰਬਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਮਨੁष੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਸ੍ਤੁ ਯੁਗਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕੇष੍ਵਿਹ ਦੇਵਾਸੁਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗੁਲਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਮੌਜੂਦਾ ਇਨਸਾਨ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵ ਤੇ ਆਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚਤੁਰਸ਼ੀਤਿਕੈਸ਼੍ਚੈਵ ਕਲਿਜੈਰਙ੍ਗੁਲੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਆ ਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਕੋ ਨਵਤਾਲੋ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਯਃ
ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌਂਵੀ ਅੰਗੁਲਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਂਹृਤ੍ਯਾਜਾਨੁਬਾਹੁਸ਼੍ਚ ਦੈਵਤੈਰਭਿਪੂਜ੍ਯਤੇ ਗਵਾਂ ਚ ਹਸ੍ਤਿਨਾਂ ਚੈਵ ਮਹਿषਸ੍ਥਾਵਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਘੁੱਟਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਰੂਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਭੈਸਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮੇਣੈਤੇਨ ਵਿਜ੍ਞੇਯੇ ਹ੍ਰਾਸਵृਦ੍ਧੀ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ षਟ੍ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧਃ ਪਸ਼ੁਰ੍ ਆਕਕੁਦੋ ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਓ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਕਕੁਡਾ ਨਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਛਿਆੱਤਰ ਅੰਗੁਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਙ੍ਗੁਲਾਨਾਮष੍ਟਸ਼ਤਮ੍ ਉਤ੍ਸੇਧੋ ਹਸ੍ਤਿਨਾਂ ਸ੍ਮृਤਃ ਅਙ੍ਗੁਲਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਮ੍
ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਸੌ ਅਠ ਅੰਗੁਲਾਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਬਿਆਲੀ ਅੰਗੁਲਾਂ ਵੀ ਮਾਪ ਹੈ।
ਸ਼ਤਾਰ੍ਧਮਙ੍ਗੁਲਾਨਾਂ ਤੁ ਹ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਸੇਧਃ ਸ਼ਾਖਿਨਾਂ ਪਰਃ ਮਾਨੁषਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਂਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਯਾਦृਸ਼ਃ
ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਚਾਈ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਾਹ ਅੰਗੁਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਹੈ।
ਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ऽਨ੍ਵਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਦੇਵਾਨਾਂ ਕਾਯ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇਹੀ ਲਕੜੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਵਾਲੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਧੀਆ ਬੁਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਨਾਤਿਸ਼ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਮਾਨੁषਃ ਕਾਯ ਉਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯੇਵ ਹਿ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਭਾਵਾ ਯੇ ਦਿਵ੍ਯਮਾਨੁषਾਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦਿਵਿਆ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਚੈਵ ਸ੍ਥਾਵਰਾਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਗਾਵੋ ऽਜਾਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਹਸ੍ਤਿਨਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣੋ ਮृਗਾਃ
ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬਕਰੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਹਿਰਨ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ।
ਉਪਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵੇਤੇ ਯਜ੍ਞਿਯਾਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਯਥਾਕ੍ਰਮੋਪਭੋਗਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪਸ਼ੁਮੂਰ੍ਤਯਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੇ ਯਜਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪਸ਼ੂ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇषਾਂ ਰੂਪਾਨੁਰੂਪੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੈਃ ਸ੍ਥਿਰਜਙ੍ਗਮਾਃ ਮਨੋਜ੍ਞੈਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤੈਰ੍ਭੋਗੈਃ ਸੁਖਿਨੋ ਹ੍ਯੁਪਪੇਦਿਰੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਤੇ ਚਲਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਸੁਖਦਾਇਕ ਭੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਅਥ ਸ਼ਿष੍ਟਾਨ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਧੂਨਥ ਤਤਸ਼੍ਚ ਵੈ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪਸ਼ੁਮੂਰ੍ਤਯਃ ਸਂਯੁਜ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਹ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ ਤੇਨ ਸਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਾਕੀ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਰੂਪਾਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਕ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਸਾਮਾਨ੍ਯੇषੁ ਚ ਧਰ੍ਮੇषੁ ਤਥਾ ਵੈਸ਼ਿषਿਕੇषੁ ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ
ਆਮ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮੇषੁ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਖੋਦਰ੍ਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਤੌ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤੋ ਹਿ ਯੋ ਧਰ੍ਮੋ ਜ੍ਞਾਨਧਰ੍ਮਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਸੁਖ ਤੇ ਸਵਰਗ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਧਰਮ ਗਿਆਨ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯਾਨਾਂ ਸਾਧਨਾਤ੍ਸਾਧੁਰ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਗੁਰੋਰ੍ਹਿਤਃ ਕਾਰਣਾਤ੍ਸਾਧਨਾਚ੍ਚੈਵ ਗृਹਸ੍ਥਃ ਸਾਧੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਰਾਹ ਪਿੱਛੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੇਕ ਹੈ; ਜੋ ਗੁਰੂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨੇਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਵੀ ਨੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਪਸਸ਼੍ਚ ਤਥਾਰਣ੍ਯੇ ਸਾਧੁਰ੍ਵੈਖਾਨਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਯਤਮਾਨੋ ਯਤਿਃ ਸਾਧੁਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਯੋਗਸ੍ਯ ਸਾਧਨਾਤ੍
ਜੋ ਵਣ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਖਾਨਸ ਨੇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਯਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਧਨ ਕਰਕੇ ਨੇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮੋ ਧਰ੍ਮਗਤਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹ੍ਯੇष ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਃ ਕੁਸ਼ਲਾਕੁਸ਼ਲੌ ਚੈਵ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਬ੍ਰਵੀਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ
ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਕਰਮ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਥ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤਰ ऋषਯਸ਼੍ਚੈਵ ਮਾਨੁषਾਃ ਅਯਂ ਧਰ੍ਮੋ ਹ੍ਯਯਂ ਨੇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਮੌਨਮੂਰ੍ਤਿਨਾ
ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਪਿਤਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਚੁੱਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ।'
ਧਰ੍ਮੇਤਿ ਧਾਰਣੇ ਧਾਤੁਰ੍ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚੈਵ ਉਚ੍ਯਤੇ ਆਧਾਰਣੇ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵੇ ਵਾ ਧਰ੍ਮਃ ਸ ਤੁ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਧਰਮ ਵਿੱਚ 'ਧ੍ਰ' ਧਾਤੁ ਦਾ ਅਰਥ ਟਿਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੇष੍ਟਪ੍ਰਾਪਕੋ ਧਰ੍ਮ ਆਚਾਰ੍ਯੈਰੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਅਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚਾਨਿष੍ਟਫਲ ਆਚਾਰ੍ਯੈਰ੍ਨੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਉਥੇ ਚੰਗਾ ਰਾਹ, ਜੋ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮਾੜਾ ਰਾਹ, ਜੋ ਨਾ-ਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
ਵृਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚਾਲੋਲੁਪਾਸ਼੍ਚੈਵ ਆਤ੍ਮਵਨ੍ਤੋ ਹ੍ਯਦਾਮ੍ਭਿਕਾਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਨੀਤਾ ਮृਦਵਸ੍ ਤਾਨਾਚਾਰ੍ਯਾਨ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਜੋ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਠੱਗੀ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਖੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।