ਉਪਭੋਗਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਏਵਂ ਕृਤਯੁਗਾਦਿषੁ ਏਵਂ ਕृਤਸ੍ਯ ਸਂਤਾਨਃ ਕਲੇਸ਼੍ਚੈਵ ਕ੍ਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਆਨੰਦ ਲਈ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਵਾਧਾ ਤੇ ਕਲਿ ਦਾ ਘਟਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਣਾਤ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਵੇਦਃ ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਤ੍ਮਨਾ ਤਥਾ ਤਤਸ਼੍ਚੈਵਾਤ੍ਮਸਮ੍ਬੋਧਃ ਸਮ੍ਬੋਧਾਦ੍ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਤਾ
ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੈਰਾਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਤਾ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਲਿਸ਼ਿष੍ਟੇषੁ ਤੇष੍ਵੇਵਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਪ੍ਰਜਾਃ ਭਾਵਿਨੋ ऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਚ ਬਲਾਤ੍ ਤਤਃ ਕृਤਮਵਰ੍ਤਤ
ਕਲਿ ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ ਯਾਨਿ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਿਹ ਏਤੇ ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾਸ੍ਤੁ ਮਯੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਸਮਾਸਤਃ
ਜੋ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਚ੍ਚ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵੇ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਤੁ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਨਃ ਕृਤਯੁਗੇ ਤੁ ਵੈ
ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਸਵਯੰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਚੱਕਰ ਮੁੜ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਫਿਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਕਲਿਸ਼ਿष੍ਟੇषੁ ਪ੍ਰਜਾਃ ਕਾਰ੍ਤਯੁਗਾਸ੍ਤਥਾ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਚੇਹ ਯੇ ਸਿਦ੍ਧਾ ਅਦृष੍ਟਾ ਵਿਹਰਨ੍ਤਿ ਚ
ਕਲਿ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲੋਕ ਵੀ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜੋ ਸਿਧ ਹੋਏ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।
ਸਹ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਭਿਰ੍ਯੇ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਃ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾ ਬੀਜਾਰ੍ਥੇ ਯ ਇਹ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਕਾਰ੍ਤਯੁਗਭਵੈਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇषਾਸ੍ਤਦਾਭਵਨ੍
ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬੀਜ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ — ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।
ਤੇषਾਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ਧਰ੍ਮਂ ਕਥਯਨ੍ਤੀਹ ਤੇषੁ ਚ
ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਯੁਤਂ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤਵਿਧਾਨਤਃ ਏਵਂ ਤੇषੁ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍ਸੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੀਹ ਵੈ ਕृਤੇ
ਵਰਨ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮਰਤ ਵਿਧੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਰਮ ਹੋਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਤੁ ਧਰ੍ਮੇ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤੇ ਤੇ ਤੁ ਧਰ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਰ੍ਥਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹ ਕृਤੇ ਯੁਗੇ
ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮਰਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਧਿਕਾਰੇषੁ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ऋषਯਸ੍ਤੁ ਤੇ ਯਥਾ ਦਾਵਪ੍ਰਦਗ੍ਧੇषੁ ਤृਣੇष੍ਵੇਵਾਪਰਂ ਤृਣਮ੍
ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਣੇ ਘਾਹ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਘਾਹ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵृष੍ਟ੍ਯਾ ਤੇषਾਂ ਮੂਲੇषੁ ਸਮ੍ਭਵਃ ਏਵਂ ਯੁਗਾਦ੍ਯੁਗਾਨਾਂ ਵੈ ਸਂਤਾਨਸ੍ਤੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਉੱਗ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਪਿੱਛੋਂ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਹ੍ਯਵਿਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ ਯਾਵਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ਯਃ ਸੁਖਮਾਯੁਰ੍ਬਲਂ ਰੂਪਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥੌ ਕਾਮ ਏਵ ਚ
ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਖੁਸ਼ੀ, ਉਮਰ, ਤਾਕਤ, ਸੋਹਣਾਪਣ, ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯੁਗੇष੍ਵੇਤਾਨਿ ਹੀਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ਪਾਦਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਤਿਸਂਧਿਰ੍ਵਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁ ਮਯਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ
ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਧਕੇ ਘਟਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਚੱਕਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲੇ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਏਤਦੇਵ ਪ੍ਰਸਾਧਨਮ੍ ਏषਾਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਣਾਂ ਤੁ ਗਣਿਤਾ ਹ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ
ਚਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਇਹੀ ਢੰਗ ਹੈ; ਚਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕਹੱਤਰ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ਯੁਗਾਖ੍ਯਾਸੁ ਤੁ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਭਵਤੀਹ ਯਦਾ ਚ ਯਤ੍
ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—
ਤਦੇਵ ਚ ਤਦਨ੍ਯਾਸੁ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵੈ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੇ ਯਥਾ ਭੇਦਾ ਹ੍ਯ੍ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥੈਵ ਚ
ਉਹੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੁੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਫਾਵਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸੁ ਤਾਵਨ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਿਹ ਆਸੁਰੀ ਯਾਤੁਧਾਨੀ ਚ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ
ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ, ਆਸੁਰ, ਯਾਤੁਧਾਨ, ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਅਤੇ ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸ ਜੀਵ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖੋ।
ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਤਦਾ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਜਾ ਜਾਯਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਸ਼ृਣੁ ਯਥਾਕਲ੍ਪਂ ਯੁਗੈਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਭਵਨ੍ਤੇ ਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯੁਗਾਨਾਂ ਵੈ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਲਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ, ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆਂ-ਘਟੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨਾਨਿ ਚਿਰਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਨ ਸਂਤਿष੍ਠਤਿ ਜੀਵਲੋਕਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਮਾਨਃ
ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਏਤੇ ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾ ਵਃ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਲ੍ਪੇ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਾਨਿ ਚ
ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੰਘ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਨਵੰਤਰਾ ਮੈਂ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਯਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ ਕਲ੍ਪੇ ਕਲ੍ਪੇ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਵ੍ਯਤੀਤਾਨਾਗਤਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ ਯਾਨਿ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਿਹ
ਮਨਵੰਤਰਾ ਜੋ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯੁਗੇ ਚ ਸਮ੍ਭੂਤਿਰ੍ ਯਾਸਾਂ ਯਾਵਚ੍ਚ ਜੀਵਿਤਮ੍
ਮੈਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਉਮਰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਯੁਗਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਨ੍ਯੂਨਂ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਯੇਨ ਚ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸੁ ਤਾਵਨ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇष੍ਵਿਹ
ਉਹ ਸਿਰਫ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਜਾਂ ਦੋ ਘੱਟ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ; ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਏਨੀ ਹੀ ਹੈ।
ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਚ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰੈਃ ਸਹ ਤੇषਾਮਾਯੁਰੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਯੁਗਧਰ੍ਮੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਇਨਸਾਨਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਥੈਵਾਯੁਃ ਪਰਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਯੁਗਧਰ੍ਮੇषੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਅਸ੍ਥਿਤਿਂ ਚ ਕਲੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁषਸ਼੍ਚ ਵੈ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਯੁਗ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰਮਾਯੁਃ ਸ਼ਤਂ ਤ੍ਵੇਤਨ੍ ਮਾਨੁषਾਣਾਂ ਕਲੌ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਦੇਵਾਸੁਰਮਨੁष੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਕ੍ਸ਼ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ
ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਸੌ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੇਵ, ਆਸੁਰ, ਇਨਸਾਨ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ—
ਪਰਿਣਾਹੋਚ੍ਛ੍ਰਯੇ ਤੁਲ੍ਯਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹ ਕृਤੇ ਯੁਗੇ षਣ੍ਣਵਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋਤ੍ਸੇਧੋ ਹ੍ਯ੍ ਅष੍ਟਾਨਾਂ ਦੇਵਯੋਨਿਨਾਮ੍
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ 'ਚ, ਸਭ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅੱਠ ਦੇਵ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਛਿਆਨਵੇਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਵਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਨਿष੍ਪਨ੍ਨੇਨ ਤਥਾष੍ਟਕਮ੍ ਏਤਤ੍ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਧਿਕੁਰ੍ਵਤਾਮ੍
ਨੌ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਅੱਠ ਜਾਤੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਲੰਬਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਮਨੁष੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਸ੍ਤੁ ਯੁਗਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕੇष੍ਵਿਹ ਦੇਵਾਸੁਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗੁਲਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਮੌਜੂਦਾ ਇਨਸਾਨ, ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵ ਤੇ ਆਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।