ਰਾਜਰ੍षਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਯੇषਾਂ ਕੀਰ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ਯਜ੍ਞਾਤ੍ ਤਪਃ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁ ਕਾਰਣੈਃ
ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸਥਿਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਯਜਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤਪਸਾ ਸृष੍ਟਂ ਜਗਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਪੁਰਾ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ਯਜ੍ਞਾਤ੍ ਤਪੋਮੂਲਮਿਦਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਯਜਨ ਨਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਹ੍ਯੇਵਮ੍ ਆਸੀਤ੍ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ऽਨ੍ਤਰੇ ਤਦਾਪ੍ਰਭृਤਿ ਯਜ੍ਞੋ ऽਯਂ ਯੁਗੈਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਃ
ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਯਜਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਯਜਨ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦ੍ਵਾਪਰਸ੍ਯ ਵਿਧਿਂ ਪੁਨਃ ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਪਰਾਦੌ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਤੁ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤੁ ਯਾ ਪਰਿਵृਤ੍ਤੇ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਤਃ ਸਾ ਵੈ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ
ਦੁਆਪਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਉਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੁਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤੇ ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪੁਨਃ ਲੋਭੋ ਧृਤਿਰ੍ਵਣਿਗ੍ਯੁਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮ੍ ਅਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕ ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਾਲਚ, ਧੀਰਜ, ਵਪਾਰ, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਅਣਸੁਝਾਈ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧ੍ਵਂਸਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਯਾਤ੍ਰਾ ਵਧਃ ਪਰੋ ਦਣ੍ਡੋ ਮਾਨੋ ਦਰ੍ਪੋ ऽਕ੍ਸ਼ਮਾ ਬਲਮ੍
ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਨਾਸ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਉਲਟ, ਯਾਤਰਾ, ਮਾਰਨਾ, ਵੱਡਾ ਦੰਡ, ਅਹੰਕਾਰ, ਗਰੂਰ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਜਬਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਰਜਸ੍ਤਮੋ ਭੂਯਃ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪੁਨਃ ਆਦ੍ਯੇ ਕृਤੇ ਨਾਧਰ੍ਮੋ ऽਸ੍ਤਿ ਸ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਰਜ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਤ੍ਰੇਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।
ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਵ੍ਯਾਕੁਲੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ਕਲੌ ਪੁਨਃ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਧਰ੍ਮਾਃ ਸਂਕੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥਾਸ਼੍ਰਮਾਃ
ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਵਰਨਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵੈਧਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮृਤੌ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨਾਧਿਗਮ੍ਯਤੇ
ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾਪਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੱਕੀ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਅਨਿਸ਼੍ਚਯਾਵਗਮਨਾਦ੍ ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਹ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਤੇ ਮਤਿਭੇਦਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ
ਅਣਸੁਝਾਈ ਤੇ ਗੜਬੜ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਭਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ਅਤੋ ਦृष੍ਟਿਵਿਭਿਨ੍ਨੈਸ੍ਤੈਃ ਕृਤਮਤ੍ਯਾਕੁਲਂ ਤ੍ਵਿਦਮ੍
ਉਹ ਲੋਕ ਪਰਸਪਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਹੁਤ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਕੋ ਵੇਦਸ਼੍ਚਤੁष੍ਪਾਦਃ ਸਂਹृਤ੍ਯ ਤੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸਂਕ੍ਸ਼ੇਪਾਦਾਯੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਵ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇष੍ਵਿਹ
ਇੱਕ ਹੀ ਵੇਦ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵੇਦਸ਼੍ਚੈਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਤੁ ਵ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰਾਦਿषੁ ऋषਿਪੁਤ੍ਰੈਃ ਪੁਨਰ੍ਵੇਦਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦृष੍ਟਿਵਿਭ੍ਰਮੈਃ
ਇੱਕ ਵੇਦ ਦਵਾਪਰ ਤੇ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ।
ਤੇ ਤੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ੍ਵਰਕ੍ਰਮਵਿਪਰ੍ਯਯੈਃ ਸਂਹृਤਾ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮ੍ਨਾਂ ਸਂਹਿਤਾਸ੍ਤੈਰ੍ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਬਦਲੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ।
ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵੈਕृਤਾਚ੍ਚੈਵ ਦृष੍ਟਿਭਿਨ੍ਨੈਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਕਲ੍ਪਸੂਤ੍ਰਾਣਿ ਭਾष੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਭੇਦਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਲਪ-ਸੂਤਰ, ਭਾਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤਾਨ੍ਵੈ ਕੇਚਿਤ੍ ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥੈਸ੍ਤੈਃ ਸ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ
ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵੱਖਰੀਆਂ ਮਤਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਕਮਾਧ੍ਵਰ੍ਯਵਂ ਪੂਰ੍ਵਮ੍ ਆਸੀਦ੍ਦ੍ਵੈਧਂ ਤੁ ਤਤ੍ਪੁਨਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਪਰੀਤਾਰ੍ਥੈਃ ਕृਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਕੁਲਂ ਤ੍ਵਿਦਮ੍
ਪਹਿਲਾਂ ਆਧਵਰਯਵ (ਯਜੁਰਵੇਦ) ਇੱਕ ਹੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਇਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਉਲਟ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਆਧ੍ਵਰ੍ਯਵਂ ਚ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨੈਰ੍ ਬਹੁਧਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਕृਤਮ੍ ਤਥੈਵਾਥਰ੍ਵਣਾਂ ਸਾਮ੍ਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੈਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯੈਃ
ਆਧਵਰਯਵ ਵੀ ਕਈ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਐਥਰਵ ਤੇ ਸਾਮ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਘਟਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ।
ਵ੍ਯਾਕੁਲੋ ਦ੍ਵਾਪਰੇष੍ਵਰ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸਂਨਿਵृਤ੍ਤੇ ਤੇ ਵੇਦਾ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਵੈ ਕਲੌ
ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਰਥ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦਵਾਪਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੇਦ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪੁਨਃ ਅਦृष੍ਟਿਰ੍ਮਰਣਂ ਚੈਵ ਤਥੈਵ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਪਲਟ ਤੋਂ, ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਖੋ ਜਾਣਾ, ਮੌਤ, ਤੇ ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਾਙ੍ਮਨਃਕਰ੍ਮਭਿਰ੍ਦੁਃਖੈਰ੍ ਨਿਰ੍ਵੇਦੋ ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ ਨਿਰ੍ਵੇਦਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਦੁਃਖਮੋਕ੍ਸ਼ਵਿਚਾਰਣਾ
ਬੋਲੀ, ਮਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ਤਾ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਣਾਯਾਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਦ੍ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਦੋषਾਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚੈਵ ਜ੍ਞਾਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਜਾਯਤੇ
ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੇषਾਂ ਮੇਧਾਵਿਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਰ੍ਤ੍ਯੇ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੇ ऽਨ੍ਤਰੇ ਉਤ੍ਪਸ੍ਯਨ੍ਤੀਹ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨਃ
ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਯੰਭੂ ਯੁਗ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਈਆਂ।
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਵਿਕਲ੍ਪਾਸ਼੍ਚ ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਸ੍ਯ ਚ ਅਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਕਲ੍ਪਾਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਕਲ੍ਪਨਮ੍
ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਭੇਦ, ਅੰਗਾਂ ਦੇ, ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ, ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤੇ ਹੇਤੁ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ ਕਲ੍ਪਸੂਤ੍ਰਾਣਾਂ ਭਾष੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਨਮ੍ ਸ੍ਮृਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਭੇਦਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਪृਥਕ੍ ਪृਥਕ੍
ਕਲਪ-ਸੂਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਭਾਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸੇ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਠ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਪਰੇष੍ਵਭਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮਤਿਭੇਦਾਸ੍ਤਥਾ ਨृਣਾਮ੍ ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਾਚਾ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਪ੍ਰਸਿਧ੍ਯਤਿ
ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਤ-ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ, ਜੀਵਨ-ਜੀਵਿਕਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਲਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਪਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ ਲੋਭੋ ऽਧृਤਿਰ੍ਵਣਿਗ੍ਯੁਦ੍ਧਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਦਵਾਪਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਭਰਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਲੋਭ, ਅਸਥਿਰਤਾ, ਵਪਾਰ, ਯੁੱਧ ਤੇ ਸੱਚਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਅਣ-ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਯਨਂ ਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਸਂਕਰਸ੍ਤਥਾ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਪਰਿਧ੍ਵਂਸਃ ਕਾਮਦ੍ਵੇषੌ ਤਥੈਵ ਚ
ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ, ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਨਾਸ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਵੈਰ ਵੀ ਹਨ।
ਪੂਰ੍ਣੇ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਪਰਮਾਯੁਸ੍ਤਦਾ ਨृਣਾਮ੍ ਨਿਃਸ਼ੇषੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ ਤਸ੍ਯ ਸਂਧ੍ਯਾ ਤੁ ਪਾਦਤਃ
ਜਦੋਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।