ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਭਾਰਤੇ ਵਰ੍षੇ ਯੁਗਾਨਿ ऋषਯੋ ऽਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੈਵਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਮ੍
ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ। ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਕृਤਯੁਗਂ ਨਾਮ ਤਤਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਭਿਧੀਯਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਯੁਗਾਨਿ ਪਰਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਤ੍ਰੇਤਾ, ਫਿਰ ਦੁਆਪਰ, ਤੇ ਆਖਿਰ ਵਿੱਚ ਕਲਿ। ਐਸੇ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਾਹੁਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਤਤ੍ਕृਤਂ ਯੁਗਮ੍ ਤਸ੍ਯ ਤਾਵ੍ ਅਚ੍ਛਤੀ ਸਂਧ੍ਯਾ ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾਵਿਧਃ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਨ।
ਇਤਰੇषੁ ਸਸਂਧ੍ਯੇषੁ ਸਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ੇषੁ ਚ ਤ੍ਰਿषੁ ਏਕਪਾਦੇ ਨਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚ
ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਸਮੇਤ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰੇਤਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਯੁਗਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤੀ ਸਂਧ੍ਯਾ ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਃ ਸਂਧ੍ਯਯਾ ਸਮਃ
ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਤੁ ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ੌ ਤੁ ਚਤੁਃਸ਼ਤਮ੍ ਸਹਸ੍ਰਮੇਕਂ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਕਲਿਰੇਵ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ਤੇ ਚ ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਚ ਸਂਧ੍ਯਾਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਯੋਃ ਸ੍ਮृਤੇ
ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ। ਕਲਿਯੁਗ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।
ਏषਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਯੁਗਸਂਖ੍ਯਾ ਤੁ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾ ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍
ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦਵਾਪਰ ਤੇ ਕਲਿ—ਇਹ ਚਾਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ।
ਤਤ੍ਰ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਃ ਸृष੍ਟਾ ਮਾਨੁषਾਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਦਸ਼ ਦ੍ਵੇ ਚ ਪਞ੍ਚ ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਅष੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਕृਤਂ ਯੁਗਮਥੋਚ੍ਯਤੇ
ਹੁਣ ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੁਣੋ: ਦਸ ਨਿਯੁਤ, ਦੋ ਹੋਰ, ਤੇ ਪੰਜ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਠਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੁਤਂ ਤੁ ਤਥਾ ਪੂਰ੍ਣਂ ਦ੍ਵੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਨਿਯੁਤੇ ਪੁਨਃ षਣ੍ਣਵਤਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਚ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯੈषਾ ਮਾਨੁषੇਣ ਤੁ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਯੁਤ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੋ ਹੋਰ ਨਿਯੁਤ; ਨਵਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ—ਇਹ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।
ਅष੍ਟੌ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ ਚਤੁਃषष੍ਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਯੁਗਮ੍
ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਲਈ ਅਠ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਚੌਂਠ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਨਿਯੁਤਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤੁ ਕਲਿਰ੍ਯੁਗਮ੍ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਏਤਤ੍ਕਲਿਯੁਗਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ
ਕਲਿਯੁਗ ਲਈ ਚਾਰ ਨਿਯੁਤ ਸਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਬਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ; ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਿਯੁਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏषਾ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਵਸ੍ਥਾ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਸਂਧ੍ਯਾ ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਕੈਃ ਸਹ
ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਸਮੇਤ।
ਏषਾ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਤੁ ਸਾਧਿਕਾ ਤ੍ਵੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ ਕृਤਤ੍ਰੇਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਸਾ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਵਾਧੂ ਸਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਇਕਹੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯਾ ਤੁ ਮਾਨੁषੇਣ ਨਿਬੋਧਤ ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਥਾ ਕੋਟ੍ਯਃ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਦ੍ਵਿਜੈਃ
ਹੁਣ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ: ਇਕਤੀ ਕੋਟੀ ਸਾਲ, ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੁਜਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ।
ਤਥਾ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਦਸ਼ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਭਾਗਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤੁ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ ਛਤਾਨ੍ਯष੍ਟਾਧਿਕਾਨਿ ਚ
ਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਹੋਰ, ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ; ਤੇ ਬਤੀ ਹਜ਼ਾਰ, ਤੇ ਅਠ ਸੌ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ।
ਅਸ਼ੀਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍षਾਣਿ ਮਾਸਾਸ਼੍ਚੈਵਾਧਿਕਾਸ੍ਤੁ षਟ੍ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਸਂਖ੍ਯੈषਾ ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਅੱਸੀ ਸਾਲ, ਤੇ ਛੇ ਹੋਰ ਮਹੀਨੇ—ਇਹ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਮਨੋਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਸ ਚ ਵੈ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਯਾ
ਹੁਣ, ਦਿਵਯ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ: ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਯੁਗੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਯੁਗਾਂ ਸਮੇਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏषਾ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਤੁ ਸਾਧਿਕਾ ਹ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਾ ਸਾ ਮਨੋਰਨ੍ਤਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਵਾਧੂ ਸਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਯਥਾ ਕ੍ਰਮ ਇਕਹੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਕਲ੍ਪਮਾਹੁਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਦਃ ਤਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਲਯਃ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਃ ਸ ਤੁ ਸਂਪ੍ਰਲਯੋ ਮਹਾਨ੍
ਜੋ ਜਾਣੂ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਲਪ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਲੈ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਲੈ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਪ੍ਰਮਾਣੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣੋ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਖ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਂ ਚ ਵੈ
ਕਲਪ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੋ ਗੁਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵੀ।
ਤ੍ਰੇਤਾਸृष੍ਟਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਕਲਿਮੇਵ ਚ ਯੁਗਪਤ੍ਸਮਵੇਤੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵਿਧਾ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਦਵਾਪਰ ਤੇ ਕਲਿ ਦੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਪਰ ਦੋ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਰਮਾਗਤਂ ਮਯਾਪ੍ਯੇਤਤ੍ ਤੁਭ੍ਯਂ ਨੋਕ੍ਤਂ ਯੁਗਦ੍ਵਯਮ੍ ऋषਿਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਵ੍ਯਾਕੁਲਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਜੋ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਈ, ਮੈਂ ਵੀ ਦੋ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸਿਆ।
ਨੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਸ਼ੇषਂ ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਬੋਧਤ ਅਥ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਸ੍ਯਾਦੌ ਮਨੁਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸ਼੍ਰੌਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤਂ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਧਰ੍ਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤੁ ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਾਃ
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮਰਥ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਦਾਰਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮ੍ ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਸਂਹਿਤਾਃ ਇਤ੍ਯਾਦਿਬਹੁਲਂ ਸ਼੍ਰੌਤਂ ਧਰ੍ਮਂ ਸਪ੍ਤਰ੍षਯੋ ऽਬ੍ਰੁਵਨ੍
ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਆਹ, ਅੱਗ ਦੇ ਯਜ, ਅਤੇ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਧਰਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।
ਪਰਮ੍ਪਰਾਗਤਂ ਧਰ੍ਮਂ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਂ ਤ੍ਵਾਚਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਚਾਰਯੁਤਂ ਮਨੁਃ ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵੋ ऽਬ੍ਰਵੀਤ੍
ਪਰ ਮਨੂ ਸਵਾਯੰਭੂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਰਥ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ।
ਸਤ੍ਯੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇਣ ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤਪਸਾ ਤਥਾ ਤੇषਾਂ ਸੁਤਪ੍ਤਤਪਸਾਮ੍ ਆਰ੍षੇਣਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣ ਹ
ਸਚਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਪਾਠ, ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਘਣੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ, ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ।
ਸਪ੍ਤਰ੍षੀਣਾਂ ਮਨੋਸ਼੍ਚੈਵ ਆਦੌ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤਤਃ ਅਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਤੇਨ ਸਕृਤ੍ਪੂਰ੍ਵਕਮੇਵ ਚ
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੂ ਤੋਂ, ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਸੋਚ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਭਿਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨੈਸ੍ਤਾਰਕਾਦਿਭਿਃ ਆਦਿਕਲ੍ਪੇ ਤੁ ਦੇਵਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਉਹ ਮੰਤਰ ਤਾਰਕਾ ਆਦਿ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇ; ਆਦਿ ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੰਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
ਪ੍ਰਮਾਣੇष੍ਵਥ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮ੍ ਅਨ੍ਯੇषਾਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯੋਗੋ ਵ੍ਯਤੀਤੇषੁ ਕਲ੍ਪੇष੍ਵਥ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਃ ਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਵੈ ਪੁਨਸ੍ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਯਾਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਫਿਰ, ਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੰਤਰ-ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਚਲਦੀ ਰਹੀ; ਪਿਛਲੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੰਤਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਆਏ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।