ਸਦ੍ਯੋ ऽਭਿਕ੍ਸ਼ਰਤਾ ਤੇਨ ਸੌਮ੍ਯੇਨ ਮਧੁਨਾ ਚ ਸਃ ਨਿਵਾਪੇष੍ਵਥ ਦਤ੍ਤੇषੁ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇਣ ਵਿਧਿਨਾ ਤੁ ਵੈ
ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸੋਮ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਧਾਮृਤੇਨ ਸੌਮ੍ਯੇਨ ਤਰ੍ਪਯਾਮਾਸ ਵੈ ਪਿਤॄਨ੍ ਸੌਮ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਕਾਵ੍ਯਾ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਉਸ ਨੇ ਸੋਮ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸੋਮਯ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵਯ ਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
ऋਤੁਰਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਵਿਪ੍ਰੈਰ੍ ऋਤੁਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਵਿਦੁਃ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ऋਤਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ऋਤੁਭ੍ਯੋ ਹ੍ਯਾਰ੍ਤਵਾ ਅਭਵਨ੍
ਰਿਤੂਆਂ ਦਾ ਅੱਗ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਤੂਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਰਿਤੂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ ਬਣੇ।
ਪਿਤਰ ऋਤਵੋ ऽਰ੍ਧਮਾਸਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ऋਤੁਸੂਨਵਃ ਪਿਤਾਮਹਾਸ੍ਤੁ ऋਤਵੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਮਾਵਾਸ੍ਯਾਬ੍ਦਸੂਨਵਃ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਦੇਵਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸੁਤਾਃ
ਪਿਤਰ ਰਿਤੂ ਹਨ, ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਦਾਦੇ ਰਿਤੂ ਹਨ, ਅਮਾਵੱਸ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਪਰਦਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।
ਸੌਮ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਃ ਕਾਵ੍ਯਾ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ ਗृਹਸ੍ਥਾ ਯੇ ਤੁ ਯਜ੍ਵਾਨੋ ਹਵਿਰ੍ਯਜ੍ਞਾਰ੍ਤਵਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਬਰ੍ਹਿषਦਸ੍ਤੇ ਵੈ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਗਤਾਃ
ਸੌਮਿਆ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ, ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਜੋ ਘਰ-ਵਾਲੇ ਯਜਮਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਨ ਵਾਲੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗृਹਮੇਧਿਨਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਵਾਨੋ ਹ੍ਯ੍ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਰ੍ਤਵਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਅष੍ਟਕਾਪਤਯਃ ਕਾਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾਂਸ੍ਤੁ ਨਿਬੋਧਤ
ਘਰ-ਵਾਲੇ ਜੋ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸ਼ਟਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਕਾਵ੍ਯ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਸੁਣੋ।
ਤੇषੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ ਸੋਮਸ੍ ਤ੍ਵਿਡ੍ਵਤ੍ਸਰਸ਼੍ ਚੈਵ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚੈਵਾਨੁਵਤ੍ਸਰਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਲ ਅੱਗ ਹੈ, ਪਰਿਵਤਸਰ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਇਡਵਤਸਰ ਸੋਮ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਵਤਸਰ ਵਾਯੂ ਹੈ।
ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾ ਯੇ ਯੁਗਾਤ੍ਮਕਾਃ ਕਾਲੇਨਾਧਿष੍ਠਿਤਸ੍ਤੇषੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ ਸ੍ਰਵਤੇ ਸੁਧਾਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਤਸਰ ਰੁਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਯੁਗ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤੇ ਸ੍ਮृਤਾ ਦੇਵਕृਤ੍ਯਾਃ ਸੋਮਪਾਸ਼੍ਚੋष੍ਮਪਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਤਾਂਸ੍ਤੇਨ ਤਰ੍ਪਯਾਮਾਸ ਯਾਵਦਾਸੀਤ੍ਪੁਰੂਰਵਾਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ ਕਰਤੱਬ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਉਸ਼ਮਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ। ਪੁਰੂਰਵਾ ਨੇ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ ਸੋਮੋ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ਤਤਃ ਸ੍ਵਧਾਭृਤਂ ਤਦ੍ਵੈ ਪਿਤॄਣਾਂ ਸੋਮਪਾਯਿਨਾਮ੍ ਏਤਤ੍ਤਦਮृਤਂ ਸੋਮਮ੍ ਅਵਾਪ ਮਧੁ ਚੈਵ ਹਿ
ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਮ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਸਵਧਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਮਧੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਤਤਃ ਪੀਤਸੁਧਂ ਸੋਮਂ ਸੂਰ੍ਯੋ ऽਸਾਵੇਕਰਸ਼੍ਮਿਨਾ ਆਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੁषੁਮ੍ਨੇਨ ਸੋਮਂ ਤੁ ਸੋਮਪਾਯਿਨਮ੍
ਫਿਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਸੋਮ ਪੀ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਇਕ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਰਾਹੀਂ ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।
ਨਿਃਸ਼ੇषਾ ਵੈ ਕਲਾਃ ਪੂਰ੍ਵਾ ਯੁਗਪਦ੍ ਵ੍ਯਾਪਯਨ੍ ਪੁਰਾ ਸੁषੁਮ੍ਨਾਪ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਭਾਗਂ ਭਾਗਮਹਃਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਪੱਖ, ਜੋ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਲ ਹਰ ਦਿਨ ਹਿੱਸਾ-ਹਿੱਸਾ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਲਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤਿ ਕृष੍ਣਾਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਹ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਚ ਏਵਂ ਸਾ ਸੂਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯੇਣ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾ ਤਨੁਃ
ਕਾਲੀਆਂ ਕਲਾ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਦੇਹ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਸ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ ਏਵਮਾਪ੍ਯਾਯਿਤਃ ਸੋਮਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ऽਪ੍ਯਹਃਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਦੇਵੈਃ ਪੀਤਸੁਧਂ ਸੋਮਂ ਪੁਰਾ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪਿਬੇਦ੍ਰਵਿਃ
ਪੂਰਨਮਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਪੂਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਮ ਚਿੱਟੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਸੋਮ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਤਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
ਪੀਤਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹਂ ਤੁ ਰਸ਼੍ਮਿਨੈਕੇਨ ਭਾਸ੍ਕਰਃ ਆਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ਸੁषੁਮ੍ਨੇਨ ਭਾਗਂ ਭਾਗਮਹਃਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਤੱਕ, ਸੂਰਜ ਇਕੋ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਸੋਮ ਪੀਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਦਿਨ ਹਿੱਸਾ-ਹਿੱਸਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁषੁਮ੍ਨਾਪ੍ਯਾਯਮਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤਿ ਵੈ ਕਲਾਃ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਰਸਨ੍ਤਿ ਵੈ ਕृष੍ਣਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਹ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਪਾਲਦੀ ਹੈ, ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਲਾ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਵਮਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੋਮਃ ਕ੍ਸ਼ਯਿਤੇ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸਮृਦ੍ਧਿਰੇਵਂ ਸੋਮਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸ਼ਯੋਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਯੋਃ
ਇੰਝ ਸੋਮ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੋਮ ਦੀ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇष ਪਿਤृਮਾਨ੍ਸੋਮਃ ਸ੍ਮृਤਸ੍ਤਦ੍ਵਸੁਧਾਤ੍ਮਕਃ ਕਾਨ੍ਤਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੈਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸੁਧਾਭृਤਪਰਿਸ੍ਰਵੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੋਮ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਰੂਪ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਪੰਦਰਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਰੇ ਵਹਾਵਾਂ ਸਮੇਤ।
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਸਂਧਯਸ਼੍ਚ ਯਾਃ ਯਥਾ ਗ੍ਰਥ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਆਵृਤ੍ਤਾਦਿਕ੍ਸ਼ੁਵੇਣੁਵਤ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ ਤੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤੇ ਇਹ ਪੱਖ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੰਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਝਾੜ ਦੀ ਗੰਢ।
ਤਥਾਬ੍ਦਮਾਸਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਃ ਕृष੍ਣਾਸ੍ਤੁ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਯੋ ਭੇਦੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਸਂਧਯਸ੍ਤਥਾ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਲ, ਮਹੀਨੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਪੱਖ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ ਦੇ ਫਰਕ, ਗੰਢਾਂ ਤੇ ਸੰਧੀਆਂ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ।
ਅਰ੍ਧਮਾਸਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਪ੍ਰਭृਤੀਨਿ ਚ ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਧਾਨਕ੍ਰਿਯਾ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਪਰ੍ਵਸਂਧਿषੁ
ਅਰਧ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪੱਖ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਤੇ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੀ ਰਸਮ, ਇਹ ਸਭ ਪੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਣੋ ਹ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਾਦਿਸਂਧਿषੁ ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਅਨੁਮਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੌ ਲਵੌ ਕਾਲ ਉਚ੍ਯਤੇ ਲਵੌ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਰਾਕਾਯਾਃ ਕਾਲੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ऽਪਰਾਹ੍ਣਿਕਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਧੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤੇ ਅਨੁਮਤੀ ਵੇਲੇ, ਦੋ ਲਵਾਂ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਕਾ ਵੇਲੇ ਵੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਲਵਾਂ ਸਮਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਕृष੍ਣਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਕਾਲੇ ऽਤੀਤੇ ऽਪਰਾਹ੍ਣਿਕੇ ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯੇष ਸ ਕਾਲਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਿਕਃ
ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸੂਰ੍ਯੇ ਲੇਖਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯੁਗਾਨ੍ਤਰਮ੍ ਯੁਗਾਨ੍ਤਰੋਦਿਤੇ ਚੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇ ਲੇਖੋਪਰਿ ਸ੍ਥਿਤੇ
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਵਿਅਤੀਪਾਤ 'ਤੇ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਵੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਗਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਣਮਾਸਵ੍ਯਤੀਪਾਤੌ ਯਦਾ ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ਤੌ ਤੁ ਵੈ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਾਵਤ੍ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਿਅਤੀਪਾਤ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਕਾਲਂ ਸੂਰ੍ਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਂਖ੍ਯਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਸ ਚੈਵ ਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ षष੍ਠਃ ਕਾਲੋ ऽਭਿਧੀਯਤੇ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਤਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਣੇਨ੍ਦੁਃ ਪੂਰ੍ਣਪਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਰਾਤ੍ਰਿਸਂਧਿषੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਤਸ੍ਮਾਦਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਨਕ੍ਤਂ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ, ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ 'ਤੇ, ਚੰਦ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਤੀਂ ਪਾਤੇ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਤੇ ਦਿਵਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੋ ऽਪਰਾਹ੍ਣੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਿਅਤੀਪਾਤ 'ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਿਨ ਦੇ ਅਪਰਾਹਨ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਮਨੁਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਿਤਰੋ ਦੈਵਤੈਃ ਸਹ ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਮਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਅਨੁਮਤੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਰਾਜਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ ਰਞ੍ਜਨਾਚ੍ਚੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਕੇਤਿ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਰੰਗਣ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਉਸ ਨੂੰ 'ਰਾਕਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।