ਪੁष੍ਕਰਾ ਨਾਮ ਤੇ ਪਕ੍ਸ਼ਾ ਬृਹਨ੍ਤਸ੍ਤੋਯਧਾਰਿਣਃ ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤਕਾ ਨਾਮ ਕਾਰਣੇਨੇਹ ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਾਃ
ਤੇਰੇ ਪੰਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਹਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੀ ਕਾਰਨ।
ਨਾਨਾਰੂਪਧਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਮਹਾਘੋਰਸ੍ਵਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਵृष੍ਟਿਕਰ੍ਤਾਰਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰ੍ ਨਿਯਾਮਕਾਃ
ਇਹ ਪੰਖ ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।
ਵਾਯ੍ਵਾਧਾਰਾ ਵਹਨ੍ਤੇ ਵੈ ਸਾਮृਤਾਃ ਕਲ੍ਪਸਾਧਕਾਃ ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨ੍ਯਭਵਂਸ੍ਤਦਾ
ਹਵਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਪੰਖ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਅਮਰ ਹਨ ਤੇ ਕਲਪ ਦੀ ਲੀਲਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੰਡਾ ਟੁੱਟਿਆ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ਼੍ ਚਤੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ ਤਾਨ੍ਯੇਵਾਣ੍ਡਕਪਾਲਾਨਿ ਸਰ੍ਵੇ ਮੇਘਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਜਿਸ ਅੰਡੇ ਵਿਚੋਂ ਚਾਰ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਅੰਡੇ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਬੱਦਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਮਾਪ੍ਯਾਯਨਂ ਧੂਮਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਮ੍ ਅਵਿਸ਼ੇषਤਃ ਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਸ਼੍ ਚਤ੍ਵਾਰਸ਼੍ਚੈਵ ਦਿਗ੍ਗਜਾਃ
ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਧੂੰਆਂ ਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਰਜਨਯ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਹਨ।
ਗਜਾਨਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਚ ਮੇਘਾਨਾਂ ਭੋਗਿਭਿਃ ਸਹ ਕੁਲਮੇਕਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਭੂਤਂ ਯੋਨਿਰੇਕਾ ਜਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਹਾਥੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਇਕੋ ਹੀ ਹਨ, ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਾਣੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਦਿਗ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤਸਮ੍ਭਵਮ੍ ਤੁषਾਰਵਰ੍षਂ ਵਰ੍षਨ੍ਤਿ ਵृਦ੍ਧਾ ਹ੍ਯਨ੍ਨਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ
ਪਰਜਨਯ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਜਦੋਂ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ, ਠੰਢ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤুষਾਰ ਤੇ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਸਲਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।
षष੍ਠਃ ਪਰਿਵਹੋ ਨਾਮ ਵਾਯੁਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਰਾਯਣਃ ਯੌ ऽਸੌ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਭਗਵਾਨ੍ ਗਙ੍ਗਾਮਾਕਾਸ਼ਗੋਚਰਾਮ੍
ਛੇਵਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਪਰਿਵਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਵਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਥਾਮਦਾ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯਾਮृਤਜਲਾਂ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਪਥਾਮਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਾਮ੍ ਤਸ੍ਯਾ ਵਿਸ੍ਪਨ੍ਦਿਤਂ ਤੋਯਂ ਦਿਗ੍ਗਜਾਃ ਪृਥੁਭਿਃ ਕਰੈਃ
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ, ਤਿੰਨ ਰਾਹਾਂ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਕੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੀਕਰਾਨ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਨੀਹਾਰ ਇਤਿ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇਨ ਗਿਰਿਰ੍ਯੋ ऽਸੌ ਹੇਮਕੂਟ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਹ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੂੰਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਹਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜੋ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹੇਮਕੂਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦਗ੍ਧਿਮਵਤਃ ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ੍-ਓਤ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਪੁਣ੍ਡ੍ਰਂ ਨਾਮ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵृष੍ਟਿਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ
ਉਸ ਦੱਖਣੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪੁੰਡ੍ਰ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਮੀਂਹ ਵਧਣ ਲਈ mashhoor ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਵਰ੍षਂ ਤਤ੍ਤੁषਾਰਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ ਤਤੋ ਹਿਮਵਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਹਿਮਂ ਤਤ੍ਰ ਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍
ਉਥੇ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤুষਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਉਥੇ ਹਿਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਨਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਵੇਗੇਨ ਸਿਞ੍ਚਯਾਨੋ ਮਹਾਗਿਰਿਮ੍ ਹਿਮਵਨ੍ਤਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵृष੍ਟਿਸ਼ੇषਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਵਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਾ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ, ਮੀਂਹ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਇਭਾਸ੍ਯੇ ਚ ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ ਇਦਂ ਭੂਤਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ ਵਰ੍षਦ੍ਵਯਂ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵृष੍ਟਿਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ
ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ, ਦੁੱਗਣੀ ਮੀਂਹ ਹੋਣੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਚੰਗੀ ਮੀਂਹ ਵਧੇ।
ਮੇਘਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਯਨਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ਸੂਰ੍ਯ ਏਵ ਤੁ ਵृष੍ਟੀਨਾਂ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਬੱਦਲ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਮੀਂਹ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ ਸੂਰਜ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍षਂ ਘਰ੍ਮਂ ਹਿਮਂ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਸਂਧ੍ਯੇ ਚੈਵ ਦਿਨਂ ਤਥਾ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲਾਨੀਹ ਧ੍ਰੁਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ
ਮੀਂਹ, ਗਰਮੀ, ਠੰਢ, ਰਾਤ, ਸਾਂਝ ਤੇ ਦਿਨ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਫਲ—all ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿष੍ਠਿਤਾਸ਼੍ਚਾਪਃ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵੈ ਗृਹ੍ਯ ਤਿष੍ਠਤਿ ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਤ੍ਵ੍ ਆਪੋ ਹ੍ਯਨੁਸ਼੍ਰਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ
ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਧੀਨ, ਸੂਰਜ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦਹ੍ਯਮਾਨੇषੁ ਤੇष੍ਵੇਵ ਜਙ੍ਗਮਸ੍ਥਾਵਰੇषੁ ਚ ਧੂਮਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਹ੍ਯਾਪੋ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤੀਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਡਿੱਗ ਜੀਵ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਥੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨ ਚਾਭ੍ਰਾਣਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸ੍ਥਾਨਮਭ੍ਰਮਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ਤੇਜੋਭਿਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇਭ੍ਯ ਆਦਤ੍ਤੇ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਜਲਮ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਬੱਦਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਬੱਦਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ 'ਬੱਦਲ-ਇਲਾਕਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁਦ੍ਰਾਦ੍ਵਾਯੁਸਂਯੋਗਾਦ੍ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਗਭਸ੍ਤਯਃ ਤਤਸ੍ਤ੍ਵृਤੁਵਸ਼ਾਤ੍ਕਾਲੇ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨ੍ਦਿਵਾਕਰਃ
ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਹਵਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੂਰਜ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਯਚ੍ਛਤ੍ਯਾਪੋ ਮੇਘੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਸ੍ਤੁ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਅਭ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੁਦੀਰਿਤਾਃ
ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਵਰ੍षਤਿ षਣ੍ਮਾਸਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ ਵਾਯੁਭਿਃ ਸ੍ਤਨਿਤਂ ਚੈਵ ਵਿਦ੍ਯੁਤਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਜਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਫਿਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੱਜਣਾ ਹਵਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੇਹਨਾਚ੍ਚ ਮਿਹੇਰ੍ ਧਾਤੋਰ੍ ਮੇਘਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਚ ਨ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਤੋ ਹ੍ਯਾਪਸ੍ ਤਸ੍ਮਾਦਭ੍ਰਸ੍ਯ ਵੈ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਸ੍ਰष੍ਟਾਸੌ ਵृष੍ਟਿਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿष੍ਠਿਤੋ ਰਵਿਃ
'ਮਿਹ' ਧਾਤ ਤੋਂ 'ਮੇਘ' (ਬੱਦਲ) ਸ਼ਬਦ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਜੋ ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿष੍ਠਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ ਵृष੍ਟਿਂ ਸਂਹਰਤੇ ਪੁਨਃ ਗ੍ਰਹਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸੂਰ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਚਰਤੇ ऋਕ੍ਸ਼ਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਵਾ ਫੇਰ ਮੀਂਹ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਣ ਮੁੱਕਣ ਤੇ, ਇਹ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਚਾਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਤ੍ਯਰ੍ਕਂ ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਸਮਧਿष੍ਠਿਤਮ੍ ਅਤਃ ਸੂਰ੍ਯਰਥਸ੍ਯਾਪਿ ਸਂਨਿਵੇਸ਼ਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਚੱਲਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਥਿਤੇਨ ਤ੍ਵੇਕਚਕ੍ਰੇਣ ਪਞ੍ਚਾਰੇਣ ਤ੍ਰਿਣਾਭਿਨਾ ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨਾਣੁਨਾ ਵੈ ਅष੍ਟਚਕ੍ਰੈਕਨੇਮਿਨਾ ਚਕ੍ਰੇਣ ਭਾਸ੍ਵਤਾ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੇਨ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਿਣਾ
ਇੱਕ ਪਹੀਏ, ਪੰਜ ਤੀਲੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਨਿਕੇ ਧੁਰੇ, ਅੱਠ ਪਹੀਏ, ਇੱਕ ਗੇੜ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਪਹੀਏ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਆਪਣਾ ਰਥ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਤਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਚ ਰਥੋਪਸ੍ਥਾਦ੍ ਈषਾਦਣ੍ਡਃ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ
ਉਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਲੱਖ ਜੋਜਨ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਥ ਦਾ ਡੰਡਾ, ਰਥ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸृष੍ਟੋ ਰਥੋ ਹ੍ਯਰ੍ਥਵਸ਼ੇਨ ਤੁ ਅਸਙ੍ਗਃ ਕਾਞ੍ਚਨੋ ਦਿਵ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਵਨਗੈਰ੍ਹਯੈਃ
ਇਹ ਰਥ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਾਵਟੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਅਲੌਕਿਕ ਹੈ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਛਨ੍ਦੋਭਿਰ੍ਵਾਜਿਰੂਪੈਸ੍ਤੈਰ੍ ਯਥਾਚਕ੍ਰਂ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤੈਃ ਵਾਰੁਣਸ੍ਯ ਰਥਸ੍ਯੇਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਦृਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਃ
ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੋੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਰਥ ਵਰੁਣ ਦੇ ਰਥ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨਾਸੌ ਚਰਤਿ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਭਾਸ੍ਵਾਨਨੁਦਿਨਂ ਦਿਵਿ ਅਥਾਙ੍ਗਾਨਿ ਤੁ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਰਥਸ੍ਯ ਚ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਯਾਵਯਵੈਃ ਕਲ੍ਪਿਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਉਸ ਰਥ ਰਾਹੀਂ, ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਰਥ ਦੇ ਅੰਗ, ਸਾਲ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।