ਚਤੁष੍ਪਦਾ ਦ੍ਵਿਪਦਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਸ਼੍ਚ ਤਥਾਭੂਤਾ ਗਰ੍ਭਭੂਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਆਖ੍ਯਾਤਮੇਤਨ੍ਨਿਖਿਲਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਂ ਭੂਯਸ੍ਤੁ ਕਿਂ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਰਾਜਸਿਂਹ
ਚੌਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪੰਛੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘ?
ਕਿਂ ਸ੍ਵਿਤ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਲਭਤੇ ਤਾਤ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਮਰ੍ਤ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾਂ ਤਪਸਾ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵਾ ਤਨ੍ਮੇ ਪृष੍ਟਃ ਸ਼ਂਸ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਵਚ੍ ਛੁਭਾਂਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ ਯੇਨ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ਕ੍ਰਮੇਣ
ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਧ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ — ਤਪ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ? ਮੈਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਚ-ਸਚ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।
ਤਪਸ਼੍ਚ ਦਾਨਂ ਚ ਸ਼ਮੋ ਦਮਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰੀਰ੍ ਆਰ੍ਜਵਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨੁਕਮ੍ਪਾ ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤੋ ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਸਪ੍ਤੈਵ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਪੁਂਸਾਮ੍
ਤਪ, ਦਾਨ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਲੱਜਾ, ਸਿੱਧਾ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ — ਇਹ ਸੱਤ ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਸਵਰਗ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਚੈਤਾਨਿ ਯਥੋਦਿਤਾਨਿ ਤਪਃਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍ਯਭਿਮਰ੍षਕੇਣ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਾਨੇਨ ਤਮੋ ऽਭਿਭੂਤਾਃ ਪੁਂਸਃ ਸਦੈਵੇਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਤਪ ਵਿਚ ਹੀ ਮੁੱਢਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਇਹ ਗੱਲ ਸਦਾ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਧੀਯਾਨਃ ਪਣ੍ਡਿਤਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨੋ ਯੋ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਹਨ੍ਤਿ ਯਸ਼ਃ ਪਰਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਵਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਲੋਕਾ ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਫਲਂ ਦਦਾਤਿ
ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਮਾਣ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲੋਕ ਸ有限 ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਯਂਕਰਾਣਿ ਭਯਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਯਥਾਕृਤਾਨਿ ਮਾਨਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਮੁਤ ਮਾਨਮੌਨਂ ਮਾਨੇਨਾਧੀਤਮੁਤ ਮਾਨਯਜ੍ਞਃ
ਚਾਰ ਕੰਮ ਹਨ ਜੋ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਮਾਣ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਮ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਮੌਨ, ਮਾਣ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਯਜਨ।
ਨ ਮਾਨ੍ਯਮਾਨੋ ਮੁਦਮਾਦਦੀਤ ਨ ਸਂਤਾਪਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਚ੍ਚਾਵਮਾਨਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਃ ਸਤਃ ਪੂਜਯਨ੍ਤੀਹ ਲੋਕੇ ਨਾਸਾਧਵਃ ਸਾਧੁਬੁਦ੍ਧਿਂ ਲਭਨ੍ਤੇ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਣ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਨਾ ਆਵੇ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਇਥੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਾੜੇ ਲੋਕ ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।
ਇਤਿ ਦਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯਜੇਦ੍ ਇਤ੍ਯਧੀਯੀਤ ਮੇ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ਇਤ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਭਯਾਨ੍ਯਾਹੁਸ੍ ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਿ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ਃ
‘ਦੋ’, ‘ਯਜ’, ‘ਪੜ੍ਹ’, ‘ਸੁਣ’ — ਇਹ ਕੰਮ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ, ਕਰਣ ਯੋਗ ਹਨ।
ਯੇਨਾਸ਼੍ਰਯਂ ਵੇਦਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰਾਣਂ ਮਨੀषਿਣੋ ਮਾਨਸੇ ਮਾਨਯੁਕ੍ਤਮ੍ ਤਨ੍ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ ਤੇਨ ਸਂਯੋਗਮੇਤ੍ਯ ਪਰਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯੁਃ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚੇਹ
ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਆਸਰਾ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਮਨ ਵਿਚ ਮਾਣ ਸਮੇਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਚਰਨ੍ਗृਹਸ੍ਥਃ ਕਥਮੇਤਿ ਦੇਵਾਨ੍ ਕਥਂ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਃ ਕਥਮ੍ ਆਚਾਰ੍ਯਕਰ੍ਮਾ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸਤ੍ਪਥੇ ਸਂਨਿਵਿष੍ਟੋ ਬਹੂਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਵੇਦਯਨ੍ਤਿ
ਘਰ-ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਭਿਖਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ? ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਵਣਵਾਸੀ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਹੁਣ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਨ।
ਆਹੂਤਾਧ੍ਯਾਯੀ ਗੁਰੁਕਰ੍ਮਸੁ ਚੋਦ੍ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾਯੀ ਚਰਮਂ ਚੋਪਸ਼ਾਯੀ ਮृਦੁਰ੍ਦਾਨ੍ਤੋ ਧृਤਿਮਾਨਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਸ਼ੀਲਃ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ
ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਚੁਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਉਠਦਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਸੋਦਾ ਹੈ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਦਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਵਾਲਾ, ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ, ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਸਵੈ-ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਾਗਤਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਧਨਂ ਯਜੇਤ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸਦੈਵਾਤਿਥੀਨ੍ਭੋਜਯੇਚ੍ਚ ਅਨਾਦਦਾਨਸ਼੍ਚ ਪਰੈਰਦਤ੍ਤਂ ਸੈषਾ ਗृਹਸ੍ਥੋਪਨਿषਤ੍ਪੁਰਾਣੀ
ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖਵਾਏ; ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਨਾ ਲਵੇ। ਇਹ ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਜੀਵੀ ਵृਜਿਨਾਨ੍ਨਿਵृਤ੍ਤੋ ਦਾਤਾ ਪਰੇਭ੍ਯੋ ਨ ਪਰੋਪਤਾਪੀ ਤਾਦृਙ੍ਮੁਨਿਃ ਸਿਦ੍ਧਿਮੁਪੈਤਿ ਮੁਖ੍ਯਾਂ ਵਸਨ੍ਨ੍ ਅਰਣ੍ਯੇ ਨਿਯਤਾਹਾਰਚੇष੍ਟਃ
ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ, ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ — ਉਹ ਮੁਨੀ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਿਧੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸ਼ਿਲ੍ਪਜੀਵੀ ਵਿਗृਹਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਪ੍ਰਮੁਕ੍ਤਃ ਅਨੋਕਸ਼ਾਯੀ ਲਘੁ ਲਿਪ੍ਸਮਾਨਸ਼੍ ਚਰਨ੍ ਦੇਸ਼ਾਨੇਕਚਰਃ ਸ ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਃ
ਜੋ ਕਿਸੇ ਹُنਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਰਕਤ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ, ਘੱਟ ਲੋੜ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ ਹੈ।
ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾ ਯਯਾ ਚਾਭਿਰਤਾਸ਼੍ਚ ਲੋਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਾਮਾਭਿਜਿਤਾਃ ਸੁਖੇਨ ਚ ਤਾਮੇਵ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਪ੍ਰਯਤੇਤ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਅਰਣ੍ਯਸਂਸ੍ਥੋ ਭਵਿਤੁਂ ਯਤਾਤ੍ਮਾ
ਜਿਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੋਕ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਸੁਖ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਰਾਤ ਵਿਚ ਉਹ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ।
ਦਸ਼ੈਵ ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਦਸ਼ ਚਾਪਰਾਂਸ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਤੀਂਸ੍ਤਥਾਤ੍ਮਾਨਮਥੈਕਵਿਂਸ਼ਮ੍ ਅਰਣ੍ਯਵਾਸੀ ਸੁਕृਤਂ ਦਧਾਤਿ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵ੍ ਅਰਣ੍ਯੇ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਧਾਤੂਨ੍
ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ, ਦਸ ਪੂਰਵਜ ਤੇ ਦਸ ਉਤਰਜ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕਵੀਹਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚੰਗਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਤਿਸ੍ਵਿਦ੍ ਦੇਵਮੁਨਯੋ ਮੌਨਾਨਿ ਕਤਿ ਚਾਪ੍ਯੁਤ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਤਦਾਚਕ੍ਸ਼੍ਵ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮ੍ ਇਚ੍ਛਾਮਹੇ ਵਯਮ੍
ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿੰਨੇ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਹਨ, ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੋਰ ਹਨ? ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ — ਅਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।
ਅਰਣ੍ਯੇ ਵਸਤੋ ਯਸ੍ਯ ਗ੍ਰਾਮੋ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ ਗ੍ਰਾਮੇ ਵਾ ਵਸਤੋ ऽਰਣ੍ਯਂ ਸ ਮੁਨਿਃ ਸ੍ਯਾਜ੍ਜਨਾਧਿਪ
ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਛੱਡ ਆਇਆ ਹੈ — ਉਹ ਮੁਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਥਂਸ੍ਵਿਦ੍ਵਸਤੋ ऽਰਣ੍ਯੇ ਗ੍ਰਾਮੋ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ ਗ੍ਰਾਮੇ ਵਾ ਵਸਤੋ ऽਰਣ੍ਯਂ ਕਥਂ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ
ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੰਡ ਕਿਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਨ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯ ਆਰਣ੍ਯੋ ਮੁਨਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ਤਥਾਸ੍ਯ ਵਸਤੋ ऽਰਣ੍ਯੇ ਗ੍ਰਾਮੋ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ
ਜੋ ਮੂਨਿ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਿੰਡ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਗ੍ਨਿਰਨਿਕੇਤਸ਼੍ ਚਾਪ੍ਯ੍ ਅਗੋਤ੍ਰਚਰਣੋ ਮੁਨਿਃ ਕੌਪੀਨਾਚ੍ਛਾਦਨਂ ਯਾਵਤ੍ ਤਾਵਦਿਚ੍ਛੇਚ੍ਚ ਚੀਵਰਮ੍
ਜੋ ਮੂਨਿ ਅੱਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਘਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਲੰਗੋਟ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਕੱਪੜਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਮੂਨਿ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਭਿਸਂਧਾਨਂ ਤਾਵਦਿਚ੍ਛੇਚ੍ਚ ਭੋਜਨਮ੍ ਤਦਾਸ੍ਯ ਵਸਤੋ ਗ੍ਰਾਮੇ ऽਰਣ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਪृष੍ਠਤਃ
ਜੋ ਮੂਨਿ ਜਿੰਨਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਤੁ ਕਾਮਾਨ੍ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਤ੍ਯਕ੍ਤਕਰ੍ਮਾ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਆਤਿष੍ਠੇਤ ਮੁਨਿਰ੍ ਮੌਨਂ ਸ ਲੋਕੇ ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਜੋ ਮੂਨਿ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਕੇ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਧੌਤਦਨ੍ਤਂ ਕृਤ੍ਤਨਖਂ ਸਦਾ ਸ੍ਨਾਤਮਲਂਕृਤਮ੍ ਅਸਿਤਂ ਸਿਤਕਰ੍ਮਸ੍ਥਂ ਕਸ੍ਤਂ ਨਾਰ੍ਚਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ
ਜਿਸਦੇ ਦੰਦ ਸਾਫ਼, ਨਖ ਕੱਟੇ ਹੋਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਤਪਸਾ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ਕ੍ਸ਼ਾਮਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਸ਼ੋਣਿਤਃ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਦ੍ਵਂਦ੍ਵੋ ਮੁਨਿਰ੍ਮੌਨਂ ਸਮਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਜਦ ਮੂਨਿ ਤਪਸਿਆ ਕਰ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਮਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਖੂਨ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਲਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਅਥ ਲੋਕਮਿਮਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਲੋਕਂ ਚਾਪਿ ਜਯੇਤ੍ਪਰਮ੍ ਆਸ੍ਯੇਨ ਤੁ ਯਦਾਹਾਰਂ ਗੋਵਨ੍ਮृਗਯਤੇ ਮੁਨਿਃ ਅਥਾਸ੍ਯ ਲੋਕੈਃ ਸਰ੍ਵੋ ਯਃ ਸੋ ऽਮृਤਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ
ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਾਂ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਤਰਸ੍ਤ੍ਵੇਤਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਵਾਨਾਮੇਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਾਮ੍ ਉਭਯੋਰ੍ਧਾਵਤੋ ਰਾਜਨ੍ ਸੂਰ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋਰਿਵ
ਰਾਜਾ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਇਕੱਠੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
ਅਨਿਕੇਤਗृਹਸ੍ਥੇषੁ ਕਾਮਵृਤ੍ਤੇषੁ ਸਂਯਤਃ ਗ੍ਰਾਮ ਏਵ ਚਰਨ੍ਭਿਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ ਤਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਤਰਂ ਗਤਃ
ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਤਾਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਕਸਦ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯਂ ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਯਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਵਿਕृਤਿਂ ਚਰੇਤ੍ ਤਪ੍ਯੇਤ ਯਦਿ ਤਤ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਚਰੇਤ੍ਸੋਗ੍ਰਂ ਤਪਸ੍ਤਤਃ
ਜੇ ਕੋਈ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤਪ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰੇ।
ਯਦ੍ਵੈ ਨृਸ਼ਂਸਂ ਤਦਪਤ੍ ਹ੍ਯਮਾਹੁਰ੍ ਯਃ ਸੇਵਤੇ ਧਰ੍ਮਮਨਰ੍ਥਬੁਦ੍ਧਿਃ ਅਸਾਵਨੀਸ਼ਃ ਸ ਤਥੈਵ ਰਾਜਂਸ੍ ਤਦਾਰ੍ਜਵਂ ਸ ਸਮਾਧਿਸ੍ਤਦਾਰ੍ਯਮ੍
ਜੋ ਕੁੜਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹੀ ਸਚਾਈ, ਸਮਾਧੀ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਹੈ।