ਮਤ੍ਸ੍ਯਪੁਰਾਣਮ੍

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत्

ਨਾਰਾਇਣ, ਉੱਤਮ ਨਰ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਵਾਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

अजो ऽपि यः क्रियायोगान् नारायण इति स्मृतः त्रिगुणाय त्रिवेदाय नमस् तस्मै स्वयम्भुवे

ਜੋ ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ—ਉਸ ਆਪ-ਜੰਮੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

सूतमेकाग्रमासीनं नैमिषारण्यवासिनः मुनयो दीर्घसत्त्रान्ते पप्रच्छुर् दीर्घसंहिताम्

ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਲੰਬੇ ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

प्रवृत्तासु पुराणीषु धर्म्यासु ललितासु च कथासु शौनकाद्यास् तु अभिनन्द्य मुहुर्मुहुः

ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਕ, ਧਰਮਕ ਅਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖੁਸ਼ੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ।

कथितानि पुराणानि यान्यस्माकं त्वयानघ तान्येवामृतकल्पानि श्रोतुम् इच्छामहे पुनः

ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਪੁਰਾਣਕ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।

कथं ससर्ज भगवंल् लोकनाथश्चराचरम् कस्माच्च भगवान् विष्णुर् मत्स्यरूपत्वम् आश्रितः

ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਨੇ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਰਚੇ? ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮਤਸਯ ਰੂਪ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ?

भैरवत्वं भवस्यापि पुरारित्वं च केन हि कस्य हेतोः कपालित्वं जगाम वृषभध्वजः

ਭਵ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਭੈਰਵ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪੁਰਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਬਣਿਆ? ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧਵਜ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਕਪਾਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ?

सर्वम् एतत् समाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् त्वद्वाक्येनामृतस्येव न तृप्तिरिह जायते

ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸੋ; ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਵੀ ਰੁਚੀ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ।

पुण्यं पवित्रम् आयुष्यम् इदानीं शृणुत द्विजाः मात्स्यं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः

ਹੁਣ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਹੋਏ, ਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਯੁਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਗਦਾਧਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।

पुरा राजा मनुर् नाम चीर्णवान् विपुलं तपः पुत्रे राज्यं समारोप्य क्षमावान् रविनन्दनः

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਮਨੁ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੱਡਾ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਪਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਰਵਿ ਵੰਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ।

मलयस्यैकदेशे तु सर्वात्मगुणसंयुतः समदुःखसुखो वीरः प्राप्तवान् योगम् उत्तमम्

ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿਚ ਸਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਿਰ ਨੇ ਉੱਚਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

बभूव वरदश् चास्य वर्षायुतशते गते वरं वृणीष्व प्रोवाच प्रीतः स कमलासनः

ਦਸ ਲੱਖ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੇ, ਕਮਲ-ਆਸਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, 'ਇੱਛਾ ਮੰਗੋ' ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

एवमुक्तो ऽब्रवीद् राजा प्रणम्य स पितामहम् एकम् एवाहम् इच्छामि त्वत्तो वरमनुत्तमम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਇਕ ਹੀ ਵਧੀਆ ਵਰਦਾਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।'

भूतग्रामस्य सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च भवेयं रक्षणायालं प्रलये समुपस्थिते

ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਣ ਤੇ, ਮੈਂ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਵਾਂ।

एवमस्त्विति विश्वात्मा तत्रैवान्तरधीयत पुष्पवृष्टिः सुमहती खात्पपात सुरार्पिता

ਵਿਸ਼ਵ-ਆਤਮਾ ਨੇ 'ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ' ਕਹਿ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਲੁਕ ਗਿਆ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੜ੍ਹਾਈ ਗਈ ਵੱਡੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ।

कदाचिदाश्रमे तस्य कुर्वतः पितृतर्पणम् पपात पाण्योर् उपरि शफरी जलसंयुता

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੱਛੀ ਡਿੱਗ ਪਈ।

दृष्ट्वा तच्छफरीरूपं स दयालुर्महीपतिः रक्षणायाकरोद्यत्नं स तस्मिन्करकोदरे

ਉਹ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਇਆਲੂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਤਨ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਿਆ।

अहोरात्रेण चैकेन षोडशाङ्गुलविस्तृतः सो ऽभवन्मत्स्यरूपेण पाहि पाहीति चाब्रवीत्

ਇੱਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਮੱਛੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੰਗੁਲ ਚੌੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!'

स तमादाय मणिके प्राक्षिपज्जलचारिणम् तत्रापि चैकरात्रेण हस्तत्रयम् अवर्धत

ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਛੋਟੀ ਮਣੀ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ; ਉੱਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ।

पुनः प्राहार्तनादेन सहस्रकिरणात्मजम् स मत्स्यः पाहि पाहीति त्वामहं शरणं गतः

ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮੱਛੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।'

ततः स कूपे तं मत्स्यं प्राहिणोद् रविनन्दनः यदा न माति तत्रापि कूपे मत्स्यः सरोवरे

ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੇ ਉਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਕੂਏ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

क्षिप्तो ऽसौ पृथुतामागात् पुनर् योजनसंमिताम् तत्राप्याह पुनर् दीनः पाहि पाहि नृपोत्तम

ਉੱਥੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ!'

ततः स मनुना क्षिप्तो गङ्गायामप्यवर्धत यदा तदा समुद्रे तं प्राक्षिपन्मेदिनीपतिः

ਫਿਰ ਮਨੂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਦ ਇਹ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

यदा समुद्रमखिलं व्याप्यासौ समुपस्थितः तदा प्राह मनुर्भीतः को ऽपि त्वमसुरेश्वरः

ਜਦ ਉਹ ਪੂਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਮਨੂ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ?'

अथवा वासुदेवस्त्वम् अन्य ईदृक्कथं भवेत् योजनायुतविंशत्या कस्य तुल्यं भवेद्वपुः

ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੋ; ਹੋਰ ਕੌਣ ਇੰਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ज्ञातस्त्वं मत्स्यरूपेण मां खेदयसि केशव हृषीकेश जगन्नाथ जगद्धाम नमो ऽस्तु ते

ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੱਛੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਕੇਸ਼ਵ; ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

एवमुक्तः स भगवान् मत्स्यरूपी जनार्दनः साधु साध्विति चोवाच सम्यग्ज्ञातस् त्वयानघ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਮੱਛੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੁੱਖ।'

अचिरेणैव कालेन मेदिनी मेदिनीपते भविष्यति जले मग्ना सशैलवनकानना

ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ, ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗੀ।

नौर् इयं सर्वदेवानां निकायेन विनिर्मिता महाजीवनिकायस्य रक्षणार्थं महीपते

ਇਹ ਨੌਕਾ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ।