ਸੁਣੋ, ਧਰਮਪ੍ਰੇਮੀਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਾਸੁਪ੍ਰਦਾ ਅਤੇ ਚਾਗਲਾਣਡਾ ਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਭੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਦਰੀ ਤੀਰਥ, ਗਣ ਤੀਰਥ, ਜਯੰਤ, ਵਿਜਯਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਰੈਵਤਕ ਤੀਰਥ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵੈਕੁੰਠ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਤ੍ਰੁਗ੍ਰਿਹ ਨਾਂ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਕਰਵੀਰਪੁਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯਾ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਸ਼ਿਖਰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਨਕੁਲੇਸ਼, ਕਰਦਮਾਲਾ, ਡਿੰਡੀਪੁੰਯ ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕਪੁਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਸੱਤ ਗੋਦਾਵਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਰਵਤੀਰਥੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬੜੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕੇ? ਪਰ ਸੱਚਾਈ, ਦਇਆ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਵਰਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਤੀਰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਕੋਈ ਸ਼ਰੱਧਾ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਤਿੰਨ, ਮੱਧ-ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਧ-ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰਾਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਾਂ ਰਾਖਸ਼ੀ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਨਿੰਦਤ ਹੈ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਠਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ 'ਕੁਟਪ' ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ-ਦਿਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨਾ ਵੱਡਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਟਪ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ: ਮੱਧ-ਦਿਨ, ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ, ਨੇਪਾਲੀ ਕੰਬਲ, ਚਾਂਦੀ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ, ਕਾਲਾ ਤਿਲ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਪੌਤਰਾ। ਇਹ ਅੱਠ ਕੁਟਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਕੁਟਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਰ ਚਾਰ ਮੁਹੂਰਤ, ਕੁੱਲ ਪੰਜ, ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਤਿਲ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹਨ। ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਦਰਭਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੇਟ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸਮੇਂ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਭੇਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਰਪਣ ਸਦਾ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਪ-ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਦਾਇਕ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਇਹ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਸਮੇਂ, ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਥਾ ਜਰੂਰ ਉਚਾਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਭ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ। ਇਹ ਕਥਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਯਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਸੋਮ ਕਿਵੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ? ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਅਤ੍ਰਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਅਨੁੱਤਮ' ਨਾਮ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਨ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਇਹੀ ਤਪੱਸਿਆ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਉਮਾ ਸਮੇਤ ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਚਮਕ ਨਿਕਲੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ, ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਚਮਕ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਉਹ ਚਮਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਰਹੀ। ਪਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਉਹ ਗਰਭ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਗਰਭ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਗਰਭ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ... ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਾਡਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋਵੇ।" ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਸੋਮ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਤੇਜਸਵੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਿਕਲੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਵਿਆ ਜੜੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਮ ਜੜੀਆਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਭੀ ਸਵਾਮੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸੀ ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਖ ਵਧਣ ਤੇ ਘਟਣ ਨਾਲ ਸਦਾ ਵਧਦੀ-ਘਟਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੰਦਰ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸੋਭਾਵਾਨ ਸੱਤੀਸ ਧੀਆਂ ਸੋਮ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਸੋਮ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।