ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਰਨਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਈ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਵਰਧਨ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦ੍ਰ, ਕ੍ਰਿਪੁਚੰਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਿਥੁਦਕ, ਸਹਸ੍ਰਾਕਸ਼, ਹਿਰਣਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਕਦਲੀ ਨਦੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਭੇਟ, ਇੰਦਰਕੀਲਾ, ਮਹਾਨ ਨਾਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਮੇਲਕਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਸੌ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਦਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੱਧਾਵਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਥੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤਿਕਾ ਨਦੀ ਵੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤੀਰ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਲਿੰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਮਦਗਨਯ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵੰਡੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਅਪਸਰੋਯੁਗਾ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਹੋਮੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦਾ ਫਲ ਕਈ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਸ੍ਰਲਿੰਗ, ਉੱਤਮ ਰਾਘਵੇਸ਼ਵਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੇਂਦ੍ਰਾਫੇਨਾ ਨਦੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਇੰਦਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਨਾਮੁਚੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਤਪ ਕਰਕੇ ਸੁਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਰਪਣ ਅੰਤਹੀਣ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਸੋਮਪਾਨਾ, ਜਿੱਥੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਸਾਰਸਵਤ, ਸਵਾਮਿਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਮਲੰਧਰਾ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਚੰਦਰਿਕਾ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਵੈਦਰਭਾ ਜਾਂ ਵੈਰਾ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਉੱਤਰੀ ਕਾਵੇਰੀ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਲੰਧਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਅਣੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਹਦੰਡ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ, ਕੁਬਜਾਭ੍ਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦਾ ਟੀਲਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਅਣੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਠਾਹਾਸ ਤੀਰਥ, ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਹਾਰਿਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ, ਹਯਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡਾਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖੋਧਾਰ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਘੰਟੇਸ਼ਵਰ, ਬਿਲਵਕ, ਨੀਲਪਹਾੜ, ਧਰਣੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਰਾਮਤੀਰਥ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਸ਼ਵਤੀਰਥ, ਜੋ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲਈ inexhaustible ਹੈ, ਵੇਦਸ਼ਿਰਸ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਔਘਵਤੀ ਨਦੀ ਵੀ ਹਨ। ਵਸੁਪ੍ਰਦਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਚਾਗਲਾਂਡਾ ਉਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਦਰੀ ਤੀਰਥ, ਗਣ ਤੀਰਥ, ਜਯੰਤ, ਵਿਜਯ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਰੈਵਤਕ ਤੀਰਥ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵੈਕੁੰਠ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਚਾ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਤ੍ਰੁਗ੍ਰਿਹ ਤੀਰਥ, ਕਰਵੀਰਪੁਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਸ਼ਿਖਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਨਕੁਲੇਸ਼ ਤੀਰਥ, ਕਰਦਮਲਾ, ਡਿੰਡੀਪੁਣਯ ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕਪੁਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸੱਤ ਗੋਦਾਵਰੀਆਂ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸਰਵਤੀਰਥੇਸ਼ਵਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਬੋਲੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੱਚ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੀਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਤਿੰਨ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤਿੰਨ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਸਮਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅੱਠਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਕੁਟਪ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਣੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ, ਤੇਗ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ, ਨੇਪਾਲੀ ਕੰਬਲ, ਚਾਂਦੀ, ਦਰਭਾ, ਕਾਲਾ ਤਿਲ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਪੌਤਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਟਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਟਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰ ਹੋਰ ਮੁਹੂਰਤ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੰਜ ਮੁਹੂਰਤ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਤਿਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਵਸ਼ਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਦਰਭਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਲ ਦਾ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਭੇਟ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਰਪਣ ਸਦਾ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਨਿਯਮਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਦਾ ਲਈ ਧਰਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।