ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਰਪਣ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਮਲਨਾਥ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਲਾ ਨਦੀ, ਚਕਰਵਾਕ, ਚਰਮਕੋਟ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਜਨਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਅਰਜੁਨ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ, ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੇੰਦਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਾ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤੁੰਗਭਦਰਾ ਅਤੇ ਭੀਮਰਥੀ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵੇਨਾ, ਕਾਵੇਰੀ, ਕੁਦਮਲਾ ਨਦੀ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਤੀਰਥ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਦਾ ਉਲਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਯੰਬਕਾ ਤੀਰਥ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਖੁਦ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪਾਪ ਸੌ ਗੁਣਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਪਰਨੀ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ, ਜਯਾ, ਮਤਸਿਆ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਧਾਰਾ ਦੀ ਵੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਦਰਤੀਰਥ, ਅਮਰ ਪੰਪਾ ਤੀਰਥ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਏਲਾਪੁਰਾ ਨਗਰੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੰਗਭੂਤਾ, ਅਮਰਦਕਾ, ਆਲੰਬੂਸ਼ਾ, ਅਮ੍ਰਤਕੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਇਕਾਂਭਕਾ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਵਡੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਵਰਧਨ, ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ, ਕ੍ਰਿਪੁਚੰਦਰ, ਪ੍ਰਿਥੁਦਕ, ਸਹਸਰਕਸ਼, ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਅਤੇ ਕਦਲੀ ਨਦੀ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਸੋਮਿਤ੍ਰੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੰਦਰਕੀਲਾ, ਮਹਾਨ ਨਾਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਮੇਲਕਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਦਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸਿੱਧਵਨ ਦਾ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਾਸੁਪਤ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤਿਕਾ ਨਦੀ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਾਲਾ ਪਿਤਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰ ਲਿੰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਾਮਦਗਨਯ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਥੇ ਵਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਅਪਸਰਾਯੁਗਾ ਨਾਂਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਹਸਰਲਿੰਗ, ਰਾਘਵੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੇਂਦ੍ਰਾਫੇਨਾ ਨਦੀ, ਜਿਥੇ ਇੰਦਰ ਕਦੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਨਮੁਚੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸ਼ਕਰ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੰਤ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਸੋਮਾਪਾਨ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਸਵਤ, ਸਵਾਮੀਤੀਰਥ, ਮਲੰਦਰਾ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਮਹਾਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਦਰਭਾ ਜਾਂ ਵੈਰਾ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਪਯੋਸ਼ਣੀ, ਉੱਤਰੀ ਕਾਵੇਰੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਲੰਧਰ ਪਹਾੜ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਹਦੰਡ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਦਾ ਸੰਗਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਕੰਢਾ, ਕੁਬਜਾਭ੍ਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਰੇਤ ਦਾ ਟੀਲਾ ਵੀ ਉਲਲੇਖਯੋਗ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾਵਾਂ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਟਠਾਹਾਸ ਤੀਰਥ, ਗੌਤਮੇਸ਼ਵਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਹਾਰਿਤ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ, ਹਯਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡਾਰਕ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖੋਧਾਰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਘੰਟੇਸ਼ਵਰ, ਬਿਲਵਕਾ, ਨੀਲ ਪਹਾੜ, ਧਰਣੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਸ਼ਵ ਤੀਰਥ, ਜੋ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਲਈ inexhaustible ਹੈ, ਵੇਦਸ਼ਿਰਸ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਔਘਵਤੀ ਨਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵਸੁਪ੍ਰਦਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਚਾਗਲਾਂਡਾ, ਇੱਥੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਦਰੀ ਤੀਰਥ, ਗਣ ਤੀਰਥ, ਜਯੰਤ, ਵਿਜਯਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਰੈਵਤਕ ਤੀਰਥ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਭਦਰਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਲਲੇਖਯੋਗ ਹਨ। ਵੈਕੁੰਠ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਭੀਮੇਸ਼ਵਰ, ਇੱਥੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਾਤ੍ਰੁਗ੍ਰਿਹ ਤੀਰਥ, ਕਰਵੀਰਪੁਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਸ਼ੇਸ਼ਯਾ ਅਤੇ ਗੌਰੀ ਸ਼ਿਖਰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਨਕੁਲੇਸ਼ ਤੀਰਥ, ਕਰਦਮਲਾ, ਡਿੰਡੀਪੁੰਯ ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕਪੁਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸੱਤ ਗੋਦਾਵਰੀਆਂ ਦਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਰਵਤੀਰਥੇਸ਼ਵਰ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਮਹਿਮਾ ਇੱਥੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੱਚ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸਯਮ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੀਰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਤਰ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।