ਇਹ ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਰਹੱਸਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨ ਗਿਆਰਵਾਂ ਤੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀਆਂ ਗੁਣਵੱਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਖਸ਼ਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਮਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ‘ਦੇਹ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਦੇਹਧਾਰੀ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਧਵਨੀ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਉਪਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਵਨੀ ਦਾ ਗੁਣ ਸੀ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਵਾਯੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਵਨੀ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਸੀ। ਵਾਯੁ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਪਰਸ਼ ਤੱਤ ਤੋਂ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਧਵਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹੋ ਗਏ। ਅੱਗ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਗੁਣ—ਧਵਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਤੇ ਰਸ—ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਏ। ਪਾਣੀ ਅਧਿਕਤਰ ਰਸ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਰਸ ਤੱਤ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜੇ ਗੁਣ—ਧਵਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ, ਅਤੇ ਗੰਧ—ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਗੰਧ ਦਾ ਗੁਣ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਚੀਸਵੇਂ ਪੁਰੁਸ਼—ਜੀਵ ਆਤਮਾ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੇਹ ਇੱਥੇ ਛੱਬੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਪਿਲ ਆਦਿ ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਸੰਖਿਆ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਥਾਪ ਕੇ, ਸਰਵਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਰਵਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧਾ ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਨਾਰੀ ਸਤਰੂਪਾ ਕਹੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਤਾਪਣ ਵਾਲੇ, ਉਹੀ ਨਾਰੀ ਸਰਸਵਤੀ, ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਇਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਮੰਨਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ। ‘ਹਾਏ, ਇਸ ਦੀ ਸੋਭਾ! ਹਾਏ, ਇਸ ਦੀ ਸੋਭਾ!’ ਐਸਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, ‘ਭੈਣ!’ ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ‘ਹਾਏ, ਇਸ ਦੀ ਸੋਭਾ!’ ਆਖ ਕੇ, ਨਿਵੇਂ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੀ, ਲਾਜ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅੱਗੇ, ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਹੋਰ ਚਿਹਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅਚੰਭਤ ਅਤੇ ਪੀਲੀਆਂ ਗਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਕ ਹੋਰ ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੌਥਾ ਚਿਹਰਾ ਪਿੱਛੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਵਾਂ ਚਿਹਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ‘ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜੀਵ ਰਚੋ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ।’ ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਰਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਵੇਂ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਤਦ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਤਰੂਪਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਗਹਿਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਮਲ-ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕੀਤਾ। ਸੋ, ਸੌ ਦਿਵਿਆ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਰਹੇ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ—ਮਨੁ। ਉਹ ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੁ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਰੂਪ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਵੈਰਾਜ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਵਾਇੰਭੂ ਮਨੁ ਤੋਂ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਸੱਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਸੱਤ। ਉਹ ਸਾਰੇ, ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਆਦਿ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਦਿ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੇਂ ਹੈਂ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁਟੰਬ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ। ਪਰ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਿਆ? ਅਤੇ ਇਹ ਇਕੋ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਗਿਆ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਦਿਵਿਆ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਪਾਰ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਪੰਛੀ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਦਿਵਤਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਸਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਉਚਿਤ ਜਾਂ ਅਨੁਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਐਸਾ ਵਿਵੇਚਨ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਪਰੰਤ, ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋੜਾ, ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਾਪ ਕਦੇ ਛਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੰਝ ਹੀ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸਾਮੀਪ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਧੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਜਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ‘ਮੇਰਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਜਲਦੀ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਾਖ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।’ ਤਦ ਕਾਮਦੇਵ ਨੇ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ‘ਹੇ ਸਤਿਕਾਰੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾ ਦਿਓ।