ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗਵਾ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਲਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਅਸੁਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਾਇਆ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤਾਮਸੀ ਮੋਹ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਔਰਵ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜੋ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੋਹ, ਮਾਇਆ ਰਚਿਤ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਏ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜੇ। ਦੇਵਤੇ ਔਰਵ ਮੋਹ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਉਹ ਠੰਢਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦਾਤਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਭੱਜੇ। ਔਰਵ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਗੁੱਮ ਹੋਏ, ਉਹ ਬੜੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਵਜਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦੋਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਵਰੁਣ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਇਕ ਵਾਰ, ਹੇ ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਜੰਮੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਔਰਵ ਨੇ ਬੜੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਏ। ਫਿਰ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੋਤੀ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਮੰਗ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: 'ਹੇ ਮਹਾਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਜੜ੍ਹੀ ਹੀ ਕੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹੋ, ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜਾ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਹ ਤਕਲੀਫ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹੋ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੁਝ ਕਰੋ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਲਾ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ ਬਣਾਓ। ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਔਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਦਰੋਂ ਝੁਰ ਚੁੱਕੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ: 'ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿੱਤ ਦੀ ਰੀਤ ਸੀ—ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾਣਾ—ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ, ਜਿਹੜਾ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜਾ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਹਨ, ਪਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪੀਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜ ਤਪਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਜਾ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਉਹ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਰਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸੱਚਾਈ, ਤਪੱਸਿਆ, ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜਾ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਦੇ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਯਸ਼ ਨਹੀਂ; ਇਥੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਯਸ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਤਪੱਸਿਆ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ। ਜਿਹੜਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜਾ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮੱਟੀ ਵਾਲਾ ਕੇਸ਼ ਬਿਨਾ ਸੰਯੋਗ, ਵ੍ਰਤ ਬਿਨਾ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਬਿਨਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਖੰਡ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਘਰਵਾਲੀਆਂ, ਸੰਯੋਗ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਕਿੱਥੇ? ਕੀ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਸੀ? ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਤਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨ-ਜੰਮੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਓ। ਮਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਗਰਭ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜੇ ਤਪ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਸੰਯੋਗ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਬੀਜ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ੰਕ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਮੰਦੇਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੀ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੀ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਬਣੀ ਦੇਹ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਸੰਯੋਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਦੂਜਾ ਆਪ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ। ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਥਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਹੀ ਕੰਡੇ ਨਾਲ ਥਾਈ ਨੂੰ ਮਥਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਅਰਣੀ ਮਥੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਚਾਨਕ, ਥਾਈ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਗਨਿ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੀ ਥਾਈ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਔਰਵ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ, ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ: ‘ਪਿਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਸਤਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।’ ਉਹ ਅੱਗ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ, ਦੱਸਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਹੋਈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ, ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਔਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਖਦੇ ਹਨ: ‘ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕੋ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ।’ ‘ਤੇਰੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਇਕ ਉੱਤਮ ਠਾਂ ਬਣਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਚਨ ਸੁਣ।’ ‘ਅੱਜ ਤੋਂ ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝ ਬਖ਼ਸ਼ੀ, ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ।