ਸੁਣੋ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹਾਂ। ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਹਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯਾ ਹਾਂ। ਸਭ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਮੌਤ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੈਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਵਿ-ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਜੋ ਪਰਮ ਸਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪ ਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਾਂਖਯਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਪੂਜਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੀ ਯਗ੍ਯ ਹਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਜੋਤ ਹਾਂ, ਹਵਾ ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਹਾਂ, ਅਕਾਸ਼ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਜਲ, ਮਹਾਂਸਾਗਰ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਦਸੋਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਮੀਂਹ ਹਾਂ, ਚੰਦਰਮਾ ਹਾਂ, ਬੱਦਲ ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਹਾਂ; ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਅੱਗ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹਾਂ, ਪਰਮਤੱਤਵ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਲਕੜੀ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇਗੀ—ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਮੈਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਰਚਾਂਗਾ। ਸਮਝ ਲੈ, ਹੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਰਥ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਜਾਣ। ਤਿੰਨ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੈਂ ਓਮ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨਿਰਵਿਕਾਰੀ ਹੰਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਅਮਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਗਏ ਸਨ। ਹੰਸ-ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦਾ ਸਰਜਨ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਲ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਜਲ-ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਨਾਤਮਾ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਮਹਾਤੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਵਾ ਰੁਕ ਗਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਸੁੱਕਮ, ਡੂੰਘਾ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਉਹ, ਜੋ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਣੰਤ ਲਹਿਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸੁੱਕਮ ਦਰਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਰਾਰ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹਵਾ ਜਨਮੀ। ਰਾਹ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਹਵਾ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਹਿਲਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਜਦ churn ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਅੱਗ, ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਘਟਿਆ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਹ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਉਹ ਅਮਰਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਖਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹਵਾ ਜਨਮੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਘਸਮ-ਘਸੀ ਤੋਂ ਅੱਗ ਜਨਮੀ, ਜੋ ਹਵਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜੋ ਮਹਾਤੱਤਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਕਰਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਗਤ-ਆਤਮਾ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਹਵਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਲਏ ਲੋਰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਯੋਗ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਨਾਥ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਉਹ ਹਰੀ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਮਲ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲੂਆਂ ਯਗ੍ਯ-ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਮਲ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਛਾਤੀ ਕੋਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਚੌਂਹ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਚਿਆ। ਉਸ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਈ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸੀ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਕਮਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਾਰਾਯਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਪਦਮਾ ਹੀ ਰਸਾ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਤੱਤ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦਿਵਿ ਪਰਬਤ ਪਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ ਹਿਮਾਵਤ, ਮੇਰੂ, ਨੀਲਾ, ਨਿਸ਼ਾਧ, ਕੈਲਾਸ, ਮੁੰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖਰ, ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ, ਉਦਯ, ਪਿੰਜਰਾ ਅਤੇ ਵਿਂਧਿਆ ਪਰਬਤ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮੀ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਯਗ੍ਯ ਆਦਿ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਮਰਤ ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦਿਵਿ ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਰਚਨਹਾਰ, ਪਾਲਨਹਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ।