ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਛਾ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹਨੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਫਲस्वਰੂਪ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਮਿਲਿਆ—ਅਣਗਣਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਤਮ-ਸਥਿਤ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਨੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾ ਤਪस्वੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਖੁਲੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖੇ। ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੱਸਿਆ—ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ—ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਨਾਮ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈਂ—ਕੌਣ ਹੋਰ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਠੀਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਮੈਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਪੁਰਸ਼, ਬ੍ਰਹਮ-ਪੂਰਨ ਯज्ञ, ਅੱਗ, ਹਵਨ ਦੀ ਭੇਟ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਬਿਨਾਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ਕ੍ਰਾ ਹਾਂ; ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਾਲ ਹਾਂ; ਯੁਗ ਦਾ ਯੋਗੀ, ਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਘੁੰਮਣੀ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵ, ਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਹਾਂ; ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼, ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕਸ਼ਯਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਕਾਲ ਨਾਮਕ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਹਾਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ; ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੇ ਤਪਸਿਆ ਹਾਂ, ਹਰੇਕ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ। ਮੈਂ ਸਭ ਪਵਿਤ੍ਰ ਨਦੀਆਂ, ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਤੇ ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ ਹਾਂ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ—ਮੈਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਾਂਖਯਾ, ਯੋਗ, ਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਉਪਾਸਨਾ ਤੇ ਕਰਮ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਤਾਰੇ, ਤੇ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਵਰਖਾ, ਚੰਦ, ਬੱਦਲ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਾਂ; ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਗਨੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਭਸਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਗਨੀ ਬਣ ਕੇ ਜਲ ਦੀ ਭੇਟ ਪੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਅਤੀਤ, ਪਰਮ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਸਰੋਤ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ-ਸੁਣਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝ; ਇਹ ਜਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ—ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖ। ਹਰੇਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ, ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਾਂਗਾ; ਸਮਝ ਲੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਉਹਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਮੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇਛਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਸ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਕਟ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਇਕ ਅੱਖਰ ਮੰਤਰ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ। ਤਿੰਨ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਮੈਂ ਓਮ ਹਾਂ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸੰਕੇਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੁਰਾਣਾ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ।" ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ; ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਉਸ ਨਿਰਲੇਪ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੰਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਸਿਆ। ਮੈਂ ਖੁਦ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਲੁਕ ਗਏ ਹੋਏ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਘੁੰਮਦਾ—ਹੰਸ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਾਣੀ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੁਪਾ ਕੇ, ਜਲਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਤਪਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ, ਪੰਜ ਮਹਾਂ-ਭੂਤ ਤੇ ਜਗਤ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਮਨਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਵਾ ਰੁਕ ਗਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਗਤ ਸੁਖਮ, ਗਹਿਰੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਰਹਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹਿਲਾਇਆ; ਅਤੁਟ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਖਮ ਦਰਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਰਾਰ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਹਵਾ ਜਨਮੀ; ਰਾਹ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਹਵਾ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ; ਉਸ ਉਲਝੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, churn ਹੋਣ ਤੇ, ਅਗਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ, ਕਾਲੀ ਰਾਹ ਵਾਲਾ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਅਗਨੀ ਨੇ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਘੱਟ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰਾਹ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਫੈਲਿਆ। ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਸਾਰ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਖੁਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਘਰਸ਼ਣ ਤੋਂ, ਅਗਨੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹਾਂ-ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹਨੇ ਮਹਾਂ-ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਜਨਮ-ਕਥਾ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਗਤ-ਆਤਮਾ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਭੇਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਖਾਤਰ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ ਦੁਜ-ਜਨਮ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਤੇ ਸਰਵਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਯੋਗ, ਯੋਗੀ-ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ, ਅਬਿਨਾਸੀ, ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਲੋਟਸ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ—ਹਜ਼ਾਰ ਪਤਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲਾ।